Brochure: Stroom; basisrecht of handelswaar?

In november 2003 heeft WISE een brochure uitgebracht over de wereldwijde liberalisering en privatisering van de elektriciteitsvoorziening. Deze brochure is een vertaling van de door TNI (www.tni.org) uitgegeven brochures "Lights off!" en "Lights on!".

In de brochure is veel achtergrondinformatie te vinden over het hoe en waarom van liberalisering en privatisering en zijn divese voorbeelden van verzet tegen en alternatieven voor liberalisering. De volledige inhoud van de brochure staat hieronder.

Voorwoord

Vanaf eind jaren 80 is de elektriciteitsmarkt aan een alles omvattende verandering onderhevig. Van een door de overheid gestuurde markt groeien we naar een commerciele markt toe. De overheidsinvloed op de productie en distributie van elektricitiet neemt steeds meer af en zal volledig overgaan in de handen van commerciele ondernemingen. De Wereldbank (WB), het Internationale Monetaire Fonds (IMF) en regionale banken (ADB, AfDB, IABD, EBRD) zijn al lange tijd actief op het gebied van privatisering en deregulering als invloedrijke adviseurs voor nationale regeringen, als projectontwikkelaars en als verschaffers van ontwikkelingsleningen. Maar al te vaak bevatten de voorwaarden voor die leningen een one size fits all model van energiehervormingen, dat overal toepasselijk is. In zuidelijke landen worden deze maatregelen gepresenteerd als beleid dat gericht is op het verminderen van de armoede. In de landen in het noorden wordt er geliberaliseerd als antwoord op voorwaarden die zijn gesteld in regionale overeenkomsten zoals de Noord-Amerikaanse Vrijhandelsassociatie (NAFTA) en de Europese Unie (EU). De liberalisering van energiediensten vormt ook een groot deel van de dreigende uitbreiding van de GATS-overeenkomst , waarover op dit moment wordt onderhandeld binnen de Wereldhandelsorganisatie (WTO). Overal ter wereld is de positieve sociale invloed van privatisering en deregulering verre van duidelijk.

(1) Reliant, die voor 2 miljard euro de centrales had gekocht in 1999 wil ze in februari 2003 voor 985 miljoen euro aan NUON verkopen. De NMA onderzoekt momenteel (november 2003) deze verkoop en heeft er nog steeds geen toestemming voor gegeven.

GATS

De WTO onderhandelingen over de General Agreement on Trade in Services (GATS) spelen een zeer belangrijke rol tegen de achtergrond van de liberalisering van de elektriciteitsmarkt. De onderhandelingen over een nieuw GATS-akkoord zijn gestart in november 2001 en lopen nog door tot eind 2004. De onderhandelingen gaan over het vrijmaken van diensten. Elektriciteit is een dienst.

1. De ideologie achter energieliberalisering

De hele afgelopen eeuw werd er elektriciteit geproduceerd door verticaal geïntegreerde nutsbedrijven die eigenaar waren van voorzieningen die ze gebruikten voor de drie stadia van elektriciteitsproductie: productie, transport en distributie. De meeste nutsbedrijven waren monopolies in handen van de staat. Zo´n raamwerk zorgde voor de ontwikkeling van grootschalige en gecentraliseerde technologische netwerken, die gebaseerd waren op de logica van schaalvoordelen (Byrne en Nun, 2001). Bij het naderen van de nieuwe eeuw, met de opkomst van het neoliberale paradigma, onderging dit scenario radicale veranderingen.

Sinds het midden van de jaren negentig van de twintigste eeuw hebben meer dan 30 nationale, staats- of provinciale overheden er overal ter wereld elektriciteitshervormingen doorgedrukt (Besant-Jones en Tenenbaum, 2001). Sommige geïndustrialiseerde landen hadden hun energiemarkt en de regels daarvoor al lang voordat dezelfde hervormingen in zuidelijke landen werden doorgevoerd, geliberaliseerd. De Verenigde Staten dereguleerden de elektriciteitssector met de invoering van de Public Utilities Regulatory Policies Act (Wet betreffende regelingen voor nutsbedrijven) uit 1978, al snel gevolgd door Chili (1982), Nieuw-Zeeland (1987), Noorwegen (1991) en Argentinië (1992). De wereldwijde drang naar deregulering kwam pas nadat Groot-Brittannië zich vanaf 1989 richtte op een radicaal proces van privatisering en deregulering (Thomas, 2001).

Latijns-Amerika en Azië vallen op als de twee grootste doelen van multinationals. Gedurende de jaren negentig van de twintigste eeuw bedroeg het totaal aan buitenlandse investeringen in de Latijns-Amerikaanse energiesector 78 miljard dollar (EIA, 2002). De regeringen uit die regio waren de pioniers van de privatisering in een veel bredere zin, waaronder ook radicale marktgeleide hervormingen in pensioenregelingen, telecommunicatie, de watervoorziening en andere basisvoorzieningen vielen. De Chileense dictatuur (van 1973 tot 1990) liep in die regio voorop, aangezien ze de eerste was die de productie, transport en distributie van elektriciteit privatiseerde en splitste, en wegbereider was voor het openstellen van de markt voor buitenlands kapitaal. Na het afgelopen decennium van ongeremde liberalisering zijn de openbare nutsbedrijven (waaronder gemeentelijke, federale en nationale ondernemingen) door heel Latijns-Amerika heen volledig geprivatiseerd.

In Azië hebben de regeringen zich over het algemeen niet zo radicaal met energiehervormingen beziggehouden als de hervormingen die zijn doorgevoerd in Latijns-Amerika. Zij hebben ervoor gekozen om meer op onafhankelijke energieleveranciers (OEL’s) te vertrouwen, die werk uitbesteden aan het publieke elektriciteitsnet. Tijdens de jaren negentig van de twintigste eeuw trok de privatisering van de Aziatische elektriciteitssector 93 miljard dollar in private investeringen aan (EIA, 2002). De deelname van multinationals in de energiesector is grotendeels beperkt gebleven tot het opwekken van elektriciteit, waarbij de verantwoordelijkheden met betrekking tot het transport en distributie in handen van de overheid blijven.

In de ‘ontwikkelde’ wereld houden, volgens een rapport dat in 2001 door het Internationale Energie Agentschap is gepubliceerd, bijna alle geïndustrialiseerde landen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) zich bezig met energiehervormingen. In het jaar 2006 zullen meer dan 500 miljoen mensen (en alle grote industriële verbruikers) in de OESO-landen worden bediend door geliberaliseerde markten (IEA, 2001).

De veranderingen in het industriële raamwerk van de energiesector worden gerechtvaardigd door velerlei argumenten. Er wordt betoogd dat in de context van globalisering de voordelen van overheidsmonopolies voor het opwekken van elektriciteit zijn verdwenen en dat daardoor zulke monopolistische raamwerken de introductie van nieuwe technologieën en beleidsvernieuwingen alleen maar zouden verhinderen. Ook is er betoogd dat de regeringen van de meeste landen de noodzakelijke investeringen voor uitbreiding en verbetering van de energie-infrastructuur niet meer doen. Waar publiek eigendom niet de enige optie is, werd de schuld van het ‘verstoren’ van de ontwikkeling van de elektriciteitsmarkten gegeven aan de inmenging van de staat in het vaststellen van de tarieven en de langetermijnplanning (Wereldbank, 1999).

Het Internationale Energie Agentschap (IEA) beweert dat elektriciteitshervormingen die zijn gericht op concurrentie op de vrije markt, aanzienlijke potentiële voordelen bieden door verbeterde economische prestaties, lagere prijzen en een bredere pakketkeuze voor de consument (IEA, 1999a en 1999b). De multilaterale instellingen die zich conformeren aan de Overeenstemming van Washington delen deze opvatting en roepen om hervormingen van de energiesector als basisvoorwaarde voor financiële ondersteuning en ontwikkelingshulp (Tellam, 2000).

Kortom: een combinatie van krachtige private belangen en ideologische veronderstellingen ligt aan de basis van de wereldwijde drang naar energiehervorming. De voorstanders van privatisering en deregulering betogen dat:

de private sector efficiënter is dan de publieke sector in zaken die betrekking hebben op de toewijzing van hulpbronnen, en de totale ontwikkeling van de energiesector;
grotere concurrentie en minder bemoeienis van de overheid de economische efficiëntie zal vergroten, waardoor de elektriciteitsprijzen voor de consument zullen dalen;
marktvriendelijk beleid ervoor zal zorgen dat het elektriciteitssysteem onderworpen raakt aan democratische controle doordat de consument kan kiezen; en
door liberalisering van de energiesector de kwaliteit van het milieu zal verbeteren omdat oude en vervuilende technologieën niet meer zullen worden gebruikt.

Zoals we in het volgende onderdeel zullen proberen aan te tonen, zijn dit elementen van een neoliberale mythologie die langzaam maar zeker wordt ontkracht.

1.1 Na liberalisering zal de energiesector efficiënter zijn

Vanuit het perspectief van voorstanders van de vrije markt zou efficiëntie samen kunnen smelten met winstgevendheid. In een geliberaliseerde energiemarkt worden winsten gemakkelijk vergroot door eenvoudigweg de prijs van elektriciteit te verhogen. Hogere efficiëntie wordt echter niet gegarandeerd door privaat eigendom en beheer. In een internationaal empirisch onderzoek met betrekking tot de prestaties van elektriciteitsbedrijven, waarin de productiekosten van energiebedrijven in veertien landen werden vergeleken, werd gevonden dat er geen significant verschil in efficiëntie bestaat tussen de publieke en de private sector. Met betrekking tot het opwekken van elektriciteit bleek uit het onderzoek een sterke empirische ondersteuning voor de opvatting dat - gegeven de gebruikte technologie - private bedrijven en overheidsbedrijven even efficiënt werken. Met betrekking tot transport en distributie bleek uit de resultaten dat er geen werkelijk verschil in technische efficiëntie bestond tussen de twee eigendomstypes. In het rapport werd de conclusie getrokken dat het “in de bedrijfstak van de elektriciteitsvoorziening als geheel, het waarschijnlijk is dat de grootste vooruitgang werd behaald door herstructurering en beter overheidsbeheer” (Pollitt, 1995). Met betrekking tot de kwaliteit van de dienstverlening van elektriciteitsbedrijven wordt er getwijfeld aan de beweerde voordelen die zouden worden behaald na deregulering en privatisering. Dit komt door een wereldwijde reeks aan incidenten van stroomuitval en stroomgebrek in steden, staten en landen die vooropliepen in de liberalisering, waaronder de voorbeelden uit Nieuw Zeeland, de Verenigde Staten en Brazilië (zie kaders 1, 2 en 3). In de jacht op winst zijn consumentenrechten van secundair belang. In februari 1999, zeven jaar nadat de privatisering in Argentinië was begonnen, ondervond de stroomleverancier in Buenos Aires, Edesur (een consortium gevormd door Energy Corp uit de Verenigde Staten, Endesa uit Spanje, Enersis en Chilectra uit Chili, en de plaatselijke Perez Companc groep), een stroomonderbreking van tien dagen, waardoor 500.000 mensen in hartje zomer in het donker zaten zonder airconditioning en water. Van de 1000 pagina’s die het privatiseringscontract telde, hadden er maar twee betrekking op de consument. De stroomuitval was veroorzaakt door een brand, maar het ontbrak het bedrijf aan de technische mogelijkheden en de managementvaardigheden om de stroom op tijd te herstellen. Dit was te wijten aan de drastische bezuinigingen op arbeids- en onderhoudskosten die na de privatisering waren doorgevoerd (Cifarelli, 2000). Ondanks hun marktgerichte beleid aarzelen private bedrijven niet om zich tot de publieke sector te wenden om waar en wanneer het maar mogelijk is onverwachte kosten te dekken. In november 1999, nadat een tornado de kust van de Indiase staat Orissa had verwoest, eiste het Amerikaanse bedrijf AES ofwel 60 miljoen dollar van de regering ter compensatie ofwel dat het bedrijf de stroomprijzen mocht verdriedubbelen, omdat volgens het bedrijf de storm onverzekerde gebouwen had verwoest (Ghosh, 1999).

[Kader 1] Nieuw-Zeeland: de schaduwkant van privatisering

Een van de meest extreme experimenten van marktgeleide hervormingen ter wereld slaagde er niet in om de inwoners van de belangrijkste stad van Nieuw-Zeeland een goede dienstverlening te leveren. Van februari tot mei 1988 had de complete zakenwijk van Auckland, het belangrijkste zakencentrum van het land, geen stroom door het uitvallen van de hoofdstroomtoevoer. Bedrijven moesten draagbare generatoren gebruiken of er moest ergens anders gewerkt gaan worden en duizenden werknemers moesten thuisblijven. Mercury, het geprivatiseerde plaatselijke energiebedrijf, heeft 128 miljoen Australische dollar uitgegeven aan schadevergoedingen aan boze klanten en aan reparaties. In juli 1998 kondigde Mercury aan dat het geen dividend kon uitbetalen, omdat het bedrijf van een winst van 82,1 miljoen Australische dollar in 1997, was gedaald tot een verlies van 25,3 miljoen Australische dollar tot aan maart 1998. Een officieel onderzoek toonde aan dat de leidinggevenden en de technici al enige jaren op de hoogte waren van de kwetsbaarheid van de toevoerleidingen, maar het bedrijf was te druk bezig geweest met zijn overnamemanie om plannen te maken voor een alternatieve toevoer (Rosenberg en Kelsey, 1999). De stroomuitval was slechts een van de vele gevolgen van het Nieuw-Zeelandse schoolvoorbeeld van een proces van structurele aanpassing, dat in 1984 was begonnen en dat ieder potentieel commerciële overheidsdienst omvatte. Wat dit proces anders maakte dan dezelfde processen in zuidelijke landen is, dat het niet werd uitgevoerd als voorwaarde van de Wereldbank, het IMF of regionale ontwikkelingsbanken. Om precies te zijn, het was het resultaat van een dramatische ideologische omslag in de heersende arbeiderspartij, die in de jaren tachtig van de twintigste eeuw haar traditionele sociaal-democratische ideeën inwisselde voor Thatcheriaans liberalisme. Na 1990 werd dit proces doorgezet door een regering die beweerde dat ze voor vrij ondernemerschap was, maar eigenlijk een traditioneel bemoeizuchtige, conservatieve nationale regering was. De privatisering van de elektriciteit begon in 1986 toen het toenmalige elektriciteitsbedrijf werd omgedoopt tot Electricorp, een door de staat gedreven onderneming die in drie afzonderlijke operationele onderdelen verdeeld was, te weten de productie van elektriciteit, het transport en de verkoop. De bedoeling was dat concurrerende markten op alle niveau’s zouden gaan opereren. In 1993 zette de regering een grote hoeveelheid regionale energiebedrijven op, waarvan aandelen werden aangeboden aan elektriciteitsgebruikers. Van daaruit was het slechts een kleine stap naar de volledige overname van het elektriciteitsaanbod door een handvol buitenlandse ondernemingen. De grootste weerstand tegen de privatisering van energie is altijd van lokale gemeenschappen gekomen. Organisaties van burgers hebben druk uitgeoefend op hun plaatselijke vertegenwoordigers om het eigendom van overheidsgoederen terug te krijgen en gemeenteraden zijn verwikkeld geweest in verhitte debatten. Door bepaalde marktvriendelijke trekken van de Nieuw-Zeelandse wetgeving was het moeilijk voor gemeenschappen om hun doel te bereiken, maar degenen die ervoor gezorgd hebben dat de elektriciteitsinfrastructuur in plaatselijke overheidshanden bleef, waren het meest succesvol.

[Kader 2] Brazilië: het is gemakkelijker om Sint Pieter de schuld te geven dan de elektriciteitsbedrijven

Het waterkrachtpotentieel van Brazilië is wel vergeleken met de rijkdom aan olie in Saoedi-Arabië. De enorme rivieren in het land genereren de goedkoopste energie ter wereld: de gemiddelde kosten per megawattuur in onlangs gebouwde waterkrachtcentrales is ongeveer 16 dollar, en als de bouwkosten al zijn afbetaald is dat bedrag slechts de helft. Sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw heeft de regering in Brazilië veel in waterkrachtcentrales geïnvesteerd, en halverwege de jaren negentig leverden deze 91% van het nationale energiegebruik. Het wekt geen verbazing dat Brazilië een wereldleider op het gebied van de waterkrachtsector werd, van het plannen en bouwen van dammen tot het leidinggeven bij energieprojecten over de wereld. Niettemin had het land tussen mei en augustus 2001 de grootste energiecrisis ooit, met grote economische verliezen en een periode van drie maanden waarin er constant stroomstoringen waren en er verplichte maatregelen voor energierantsoenering werden opgelegd (Costa, 2001). Tijdens de vier jaar ervoor had Brazilië de minste regenval sinds de jaren zeventig gehad en daarom kon president F.H. Cardoso op een of andere manier de energiecrisis van 2001 wijten aan de “luimen van Sint Pieter”. De basis voor de crisis kan echter worden teruggevoerd op de zogenoemde ‘gecontroleerde desintegratie’ van het Braziliaanse energiesysteem aan het begin van de jaren negentig. De haast kwam tot uiting in het opzetten van het Nationale Elektriciteitsagentschap (ANEEL), het regulerende orgaan en het middelpunt van het nieuwe model, tijdens het proces van privatisering. Het resultaat was de versnippering, naar Brits voorbeeld, van het voormalig geïntegreerde systeem, waaronder de geleidelijke deregulering van elektriciteitsproductie en -transport. Een belangrijk onderdeel van de hervorming was de aanpassing van de Braziliaanse energiestructuur zodat het land bijna een gevangene werd van de import van aardgas. De nieuwe geliberaliseerde regeling bepaalde dat aardgas 25% van de productiecapaciteit zou uitmaken, maar dit aandeel zou genoeg zijn om het hele systeem te beheersen, zoals tijdens de energiecrisis duidelijk werd. De energiecrisis maakte duidelijk hoe groot de invloed van het kartel van aardgas van Enron en andere Amerikaanse en Europese multinationals op de federale overheid is. Het gaskartel is een grote speler bij de uitbreiding van het energiehoofdstuk in de overeenkomst van de Free Trade Area of the America’s (FTAA), gepusht door de regering van de VS en bedrijvenlobby’s. De aanvoer van aardgas naar Brazilië is in hoge mate afhankelijk van de exploitatie van gas in Bolivia, die wordt beheerst door Shell, Enron, British Gas en andere energiebedrijven. Waarschijnlijk gaan dezelfde bedrijven ook de onlangs ontdekte gasvoorraden in Peru beheersen, waarvan de productie in de toekomst aan het Braziliaanse systeem gekoppeld kan worden als het eerste segment van een enorm, wereldomspannend netwerk. Vóór de crisis werden er door diverse specialisten schriftelijke waarschuwingen afgegeven, waarin de dreigende instorting van het opgehoopte aanbod in de reservoirs werd beschreven. De regering besloot om te gokken op een wolkbreuk die nooit kwam, terwijl het proces van de uitgebreide installatie van private centrales voor aardgas werd ontwikkeld. De crisis had nog veel groter kunnen zijn als Brazilië geen redelijk efficiënt energiebesparingprogramma had gehad, waardoor er sinds de instelling ervan in 1985 meer dan 5000 gigawatt per uur werd bespaard (Honty, 2002). Vóór de crisis mocht de regering niet investeren in nieuwe centrales en hoogspanningsleidingen, ondanks het feit dat er genoeg geld beschikbaar was. Volgens een overeenkomst die in 1999 met het IMF was getekend, mochten de door de staat beheerde energiebedrijven, die de productie en het transport beheersten, geen nieuwe investeringen doen. Die bedragen zouden worden gerekend tot de ‘overheidstekorten’, waardoor de regering wellicht het door het IMF vereiste overheidsoverschot op de begroting niet zou halen. Kortom, de ontwikkeling van de energiecrisis in Brazilië liet zien dat de liberalisering van de energiesector technisch en financieel ongerechtvaardigd was. Ze was gebaseerd op ideologie en in overeenstemming met concrete zakenbelangen van buitenlandse bedrijven. Brazilië werd onder druk gezet om zijn enorme relatieve voorsprong in de sector op te geven, terwijl het overging van waterkracht, goedkoop en gebaseerd op bronnen binnen het land zelf, op thermische elektriciteit, duur en afhankelijk van buitenlandse bronnen. Nog belangrijker, het strategisch beleid voor de ontwikkeling van de energiesector, dat sinds de jaren vijftig de verantwoordelijkheid van de overheid was, werd overgedragen aan buitenlandse bedrijven. Om deze operatie te laten slagen was een energietekort niet alleen duldbaar, maar zelfs wenselijk. Alleen de verwachting van een kunstmatig opgewekte crisis kon een dergelijke irrationaliteit rechtvaardigen (Benjamin, 2001).

[Kader 3] De VS: leren van de mislukte deregulering in Californië

De bewering dat elektriciteitsderegulering het leven van mensen zal verbeteren door de voorziening te verbeteren en de energieprijzen te verlagen, kan zelfs in het land dat het wereldwijde proces van economische liberalisering leidt, geen stand houden. Er is ruim voldoende empirisch bewijs uit de hele VS: terwijl consumenten een hogere prijs betalen en minder kwaliteit krijgen, hebben energiebedrijven in gedereguleerde markten recordwinsten geboekt. In Californië is het aantal ongeplande incidenten van stroomuitval met 461% toegenomen sinds de deregulering, waaronder een reeks rampzalige elkaar opvolgende stroomstoringen in 2000 en 2001 (Slocum, 2001). De crisis in Californië heeft aangetoond hoe het een kartel van energiebedrijven was toegestaan om miljarden dollars van consumenten, bedrijven en belastingbetalers te stelen, waardoor het een van de grootste miskleunen van overheidsbeleid uit de moderne Amerikaanse geschiedenis werd. De afschaffing van federale controles op elektriciteitstarieven na 1996 zorgde ervoor dat energiebedrijven het aanbod konden manipuleren, kunstmatige tekorten konden opwekken, hun voorraden kunstmatig konden opdrijven en zo onverhoopte winst konden genereren. In ruil daarvoor zal de deregulering van de elektriciteit die in 1996 werd doorgevoerd de inwoners van Californië ongeveer 71 miljard dollar kosten, oftewel 2100 dollar per man, vrouw en kind in de staat, wanneer het geld wordt meegeteld dat is uitgegeven aan het opkopen van de nutsbedrijven, energiecontracten op de lange termijn en gerelateerde uitgaven (FTCR, 2002). In Californië zorgden de eigenaars van elektriciteitscentrales opzettelijk voor stroomstoringen om een zware belasting te leggen op de voorraad en om de groothandelsprijzen op te drijven. Daarbij komt dat de onafhankelijke systeembeheerder van Californië, een door de federale overheid ingesteld orgaan dat fungeert als verkeersagent voor de elektriciteitsstroom, ontdekte dat de energieproducenten de federale nutsbedrijven in december 2000 opzettelijk 247 miljoen dollar te veel in rekening brachten en in januari 2001 315 miljoen (Slocum, 2001). De nutsbedrijven werden in de VS sinds het begin van de twintigste eeuw gereguleerd om de consumenten te beschermen tegen de kapitaalintensieve monopolies die energiecentrales en hoogspanningsleidingen bezaten. Onder het oude systeem, dat nog steeds van toepassing is in de meeste Amerikaanse staten, betekende regulering gegarandeerde winsten voor nutsbedrijven maar ook stabiele prijzen voor de consument en een betrouwbaar aanbod van elektriciteit. Deze regeling begon aan het begin van de jaren negentig te veranderen, toen grote industriële elektriciteitsgebruikers begonnen te roepen om deregulering zodat ze buiten het gebied van hun nutsbedrijf konden zoeken naar lagere prijzen. Met de deregulering trad de wet van vraag en aanbod in werking en werden consumenten kwetsbaar voor enorme prijsveranderingen en voorraadtekorten. Nutsbedrijven werden gedwongen hun energiecentrales aan derden te verkopen, waarbij ze veranderden in detaillisten die elektriciteit op de groothandelsmarkt kochten en haar aan de klanten verkochten. Wetgevers namen aan dat nieuwe detailhandelaren op elektriciteitsgebied zouden opstaan om met de gevestigde nutsbedrijven te concurreren, en dat de concurrentie op deze open markt de prijzen laag zou houden. De nieuwe eigenaars van elektriciteitscentrales werden echter niet gereguleerd, zodat Californië de controle over zowel de groothandelsprijzen die werden berekend door de marktpartijen op energiegebied als over de hoeveelheid geproduceerde elektriciteit verloor. Gegeven het feit dat slechts een paar ondernemingen de centrales op de nieuwe gedereguleerde markt kochten, konden deze ondernemingen het aanbod beheersen en kunstmatig hoge prijzen rekenen. De nieuwe elektriciteitsmarkt zorgde voor onverhoopte winst voor de eigenaars van energiecentrales en handelaren. Alleen de federale energieregulerende commissie had de macht om de groothandelsprijzen in Californië te reguleren, maar ze koos voor een afstandelijke benadering van de groeiende crisis. Energiegigant Enron, een actieve speler op de Californische markt, was een van de grootste financiële ondersteuners van president Bush. Gealarmeerd door de chaos in Californië zijn veel Amerikaanse staten die bezig waren met deregulering op de rem gaan staan. Arkansas heeft de invoering nog een jaar uitgesteld. Nevada heeft de invoering voor onbepaalde tijd stopgezet. Montana zal waarschijnlijk de dereguleringswet behoorlijk wijzigen nadat de prijzen omhoog zijn geschoten. New Mexico stelt de invoering nog vijf jaar uit en de wetgevers in Oklahoma denken erover om de invoering nog twee jaar uit te stellen. Nog steeds geloven andere staten dat als ze maar snel genoeg nieuwe energiecentrales bouwen, ze dan gevrijwaard zijn van een crisis als in Californië. Door het hele land heen worden beleidsmakers onder druk gezet om nieuw beleid te maken voor een strengere regulerende macht, behoudende maatregelen en duurzame energiebronnen. Terwijl de crisis zich ontwikkelde, bleven Los Angeles en de andere 30 Californische steden met door de gemeente beheerde energie als enige onaangetast. De Californische crisis heeft het onder gemeentelijk beheer brengen van energie door het hele land heen sterk doen toenemen, waaronder ook een reeks steminitiatieven over plaatselijk beheer door de overheid van de productie en distributie van energie in San Francisco, New Orleans, Portland en andere grote steden. In Californië zelf houdt een brede coalitie van bezorgde burgers, milieuactivisten, consumentengroeperingen, vakbonden, gemeenschapsgroeperingen en kleine bedrijfjes zich bezig met de Power to the People campagne voor schone, betaalbare en publieke energie.

1.2 Na liberalisering wordt elektriciteit goedkoper

Vaak wordt liberalisering verkocht als een manier om de prijs voor de consument te verlagen. Internationaal bewijs toont echter aan dat het omgekeerde wel eens waar zou kunnen zijn. Immers, gedereguleerde en geprivatiseerde producenten en distributeurs worden vaak niet beperkt in hun bepaling van de prijs, en toezichthouders zijn niet altijd in staat om eisen te stellen aan de minimumreserve aan stroom om een elektriciteitstekort te voorkomen. Marktdeskundigen op energiegebied betogen dat prijzen en reserves door de markt zelf op het gunstigste niveau komen, maar in de jacht op hogere winsten kunnen private opwekkers van energie de voorraden beperken door de hoeveelheid geproduceerde elektriciteit te verminderen, hetgeen tekorten en prijsstijgingen veroorzaakt. In Californië, toen in 1996 de deregulering was ingevoerd, betoogden de liberalen dat de prijzen met minstens twintig procent zouden dalen, maar na de crisis van 2000, toen de groothandelsprijzen de lucht in schoten, betoogden dezelfde voorstanders dat de consumentenprijs nog verder zou stijgen om verdere concurrentie aan te moedigen. Intussen leverden de publiek beheerde elektriciteitsbedrijven een tegengesteld voorbeeld. Terwijl de private bedrijven hogere prijzen bepleitten, waren 30 gemeentes in Californië met gemeentelijk beheerde en gecontroleerde elektriciteitsbedrijven in staat om dezelfde elektriciteit tegen lagere prijzen aan te bieden (Hauter en Slocum, 2001). Enron en andere energiehandelaren dreven tijdens de energiecrisis in Californië de prijs op door middel van twijfelachtige technieken waarvan bedrijfsjuristen hebben gezegd dat ze “zouden kunnen hebben bijgedragen” aan ernstige stroomtekorten, volgens bedrijfsdocumenten die in mei 2002 door Amerikaanse federale regulatoren werden vrijgegeven. “Deze documenten bewijzen dat deze bedrijven de markt kunnen manipuleren,” zei de voorzitter van de Californische Commissie voor Nutsbedrijven. Een strategie die werd beschreven in de memo’s hield in dat Enron energie zou kopen op een door de staat gedreven wisselhandel voor 250 dollar per megawattuur – het maximum onder de prijsbeperking – en het buiten de staat weer zou verkopen voor vijfmaal zoveel (Oppel en Gerth, 2002). In Europa heeft liberalisering van de energiemarkt zeker geleid tot prijsdalingen, maar voornamelijk voor de zakelijke sector. Er werd betoogd dat “het effect van liberalisering niet een verlaging van de elektriciteitsprijs over de hele linie is geweest, maar eenvoudigweg een geen-winst-geen-verliessituatie waarin consumenten relatieve prijsverhogingen ondergingen waardoor zakelijke afnemers lagere prijzen hoefden te betalen” (Hall, 2001:8). In maart 2002, op de Europese top in Barcelona, stemden de Europese leiders ermee in om de bestaande EU-wetgeving te veranderen zodat ongeveer 60 procent van de gas- en energiemarkt in 2004 geliberaliseerd zou zijn, zonder dat de burgers van de lidstaten ook maar waren geraadpleegd.

1.3 Energieliberalisering is goed voor het milieu

Op de lange termijn zorgt liberalisering voor economische prikkels voor energieleveranciers om meer elektriciteit te verkopen. Het grootste belang van private bedrijven is altijd om de winst te maximaliseren, zonder dat er veel wordt nagedacht over de invloed ervan op het milieu of over sociale invloeden. Privatisering en deregulering zorgen voor prikkels waardoor goedkopere, maar vervuilende centrales waar energie wordt opgewekt door fossiele brandstoffen langer in werking blijven. In het raamwerk van de regels van de vrije markt zullen de nieuwe eigenaren niet geneigd zijn om oude centrales te sluiten en ze te vervangen door schonere. In plaats daarvan blijven de oude faciliteiten draaien. Er zullen ook nieuwe centrales worden gebouwd, omdat er door liberalisering een hogere vraag ontstaat – vooral van grote, industriële gebruikers. De waarschijnlijke langetermijneffecten van liberalisering zullen hogere emissies en lagere normen voor luchtvervuiling zijn. En belangrijker, aangezien een gedereguleerde elektriciteitsmarkt automatisch onstabiel en ongelijk is, waarbij een paar energieleveranciers een grotere capaciteit hebben om zo de markt te beheersen, is er een grotere energiereservemarge nodig. Dan zullen de producenten aandringen op het versoepelen van milieuregels en op toestemming voor het bouwen van meer energiecentrales en hoogspanningskabels. Uit uitgebreid internationaal bewijs blijkt dat, zonder strikte overheidsbemoeienis, de liberalisering van de energiesector resulteert in de achteruitgang van ecologisch kwetsbare gebieden, dalende gezondheidsnormen (zie kader 7) en de verdere bedreiging van het klimaat op aarde door de hogere emissie van broeikasgassen.

1.4 Overheden kunnen kiezen: niemand legt privatisering en deregulering op

Privatisering en deregulering worden aan overheden opgelegd onder druk van de ideologie en van donoren, eerder dan door een zorgvuldige analyse van de plaatselijke situatie en waarschijnlijke voordelen. De liberalisering van de energiesector is maar al te vaak een voorwaarde die wordt gesteld in de standaard ‘intentieverklaringen’ die overheden aan de Wereldbank, het IMF en regionale ontwikkelingsbanken moeten schrijven. De ‘Washington Consensus’ heeft het liberaliseringbeleid op een nogal simplistische manier bekrachtigd. Het World Development Report uit 1997, ‘The State in a Changing World’, leek erop te wijzen dat de WB privatisering niet meer steunde, ten gunste van een sterke en krachtdadige staat. Uit een nadere analyse hiervan en van andere officiële documenten blijkt echter dat er weinig daadwerkelijk is veranderd. In het bovengenoemde verslag betoogde de Bank dat privatisering en deregulering niet in twijfel moeten worden getrokken, en dat de mensen zouden moeten worden ‘overtuigd’ van de voordelen van hervorming door middel van het ‘opbouwen van overeenstemming’. In september 1999 introduceerden het IMF en de WB de zogenoemde Poverty Reduction and Growth Facility (PRGF), dat de wereldwijd bekritiseerde Enhanced Structural Adjustment Facility (ESAF) verving als het ‘nieuwe’ raamwerk voor het toewijzen van leningen. Het hardnekkige ideologische vooroordeel tegen de publieke sector werd bevestigd door de gebeurtenissen die in 2001 leidden tot de energiecrisis in Brazilië (zie kader 2), toen zowel het IMF als de WB zware beperkingen oplegden aan overheidsinvesteringen die de crisis hadden kunnen voorkomen. De grote nieuwe zaakwaarnemer van de wereldwijde liberalisering is de WTO. Als energie niet langer een “dienst is die wordt verleend in de uitoefening van overheidsautoriteit”, dan wordt de sector onderworpen aan bepaalde WTO-regels die het buitenlandse bedrijven toestaan tewerk te gaan zonder rekening te houden met nationale regels (Vander Stichele, 2002). Een reeks uitgelekte vertrouwelijke documenten die was opgesteld door de Europese Commissie voor de voortdurende onderhandelingen over de liberalisering van de dienstenhandel (GATS 2000), onthulde de eisen die de EU stelde aan de lidstaten van de WTO – onder andere de Verenigde Staten, Japan, Canada, Mexico, Brazilië, Colombia, Uruguay, Zuid-Korea en India. De uitgelekte documenten laten zien dat de druk toeneemt om de energiesector open te stellen voor internationale concurrentie, waaronder ook de volledige deregulering van de opwekking, het transport en de distributie van elektriciteit wordt begrepen; Bullet11 http://www.gatswatch.org/. Privatisering is ook een voorwaarde die wordt opgelegd aan de armste zuidelijke landen voordat ze opgenomen worden in het initiatief voor zwaar met schuld belaste, arme landen (Heavily Indebted Poor Countries HIPC). Om in aanmerking te komen voor schuldvermindering moeten de ontvangende landen laten zien dat ze de structurele hervormingen die zijn opgesteld door de WB en het IMF aanvaarden en in staat zijn een zogenaamd ‘Poverty Reduction Strategy Paper’ te schrijven, dat letterlijk bezaaid is met beloftes van privatisering (Bayliss, 2002).

1.5 Energieliberalisering is goed voor de democratie

Door liberalisering kunnen bedrijven nationale economieën en de politiek gemakkelijker beheersen. Private ondernemingen zijn in staat om voormalig publieke monopolies opnieuw te creëren. Op de lange termijn worden multinationals steeds machtiger en wordt het energieaanbod gevoelig voor de veranderende belangen van wereldwijde ondernemingen. De internationale elektriciteitsmarkt wordt beheerst door een kleine groep Amerikaanse en Europese multinationals. De eerste twee op de lijst zijn een soort verdeling van de wereld overeengekomen, waarbij Endesa de grootste investeerder in Latijns-Amerika is (zie kader 4) en AES veel van de geliberaliseerde markten van Oost-Europa, Afrika en Azië overneemt. Dit proces blijft niet beperkt tot de arme zuidelijke landen. In Europa betekent de voortdurende concentratie van bedrijfsmacht dat de EU in 2005 door zes of zeven elektriciteitsbedrijven zal worden gedomineerd. Deze ondernemingen hebben zich al buitengewoon goed in de positie geplaatst om gezamenlijk te gaan werken of om een kartel te gaan vormen om regeringen onder druk te zetten, de prijs te beheersen en de concurrentie te beperken. In België is het private monopolie Electrabel met zijn Duitse concurrent RWE overeengekomen om de werkzaamheden van het Duitse BASF op een 50-50 basis te verdelen (Hall, 1999 en 2001). In hun jacht op winst sluiten bedrijven geen middel uit om concurrentie te voorkomen. Eén basisstrategie was om mogelijke concurrenten op te kopen, ondanks overheidspogingen om de elektriciteitssector uit elkaar te trekken om te voorkomen dat de markt beheerst zou gaan worden door een monopolie. Bedrijven hebben laten zien dat ze in staat zijn om regels te ontduiken door een grote variatie aan overnames, fusies, speculatieve handel en andere dubieuze marktstrategieën. Het wekt geen verbazing dat het Enronschandaal de sterke verbintenis van privatisering en deregulering aan de ene kant, en corruptie en vriendjespolitiek aan de andere kant, onthulde (zie kader 5). In 2000 werd wat een mijlpaal in de geschiedenis van de privatisering in de Filippijnen had moeten worden, een enorm schandaal. Twee linkse parlementariërs onthulden dat nadat het wetsvoorstel om het nationale energiebedrijf te privatiseren was aangenomen, beide kantoren een ongevraagde bijdrage van ieder 12.500 dollar ontvingen. Zij hadden tegen privatisering gestemd, hetgeen leidde tot de speculatie dat degenen die vóór hadden gestemd, meer hadden ontvangen. Het afkoopschandaal was niet slechts een geval van corrupte politiek in het zuiden. Het is een voorbeeld van de enorme druk van externe donoren om staatsbedrijven te privatiseren. Het is absoluut geen absurd vermoeden dat de Asian Development Bank (ADB) medeplichtig is aan het omkoopschandaal, aangezien die bank zelf had toegegeven dat ze 55 gevallen van corruptie hadden onderzocht waarbij personeel en uitvoerende kantoren in het Aziatische gebied rond de Grote Oceaan betrokken waren (Bello, 2000). Regeringen worden er vaak toe gedreven om uitgebreidere vergunningen te verlenen om investeerders aan te trekken of om aan de eisen van de donoren tegemoet te komen. Zulke vergunningen omvatten het toewijzen van ‘speciale’ belastingvoordelen, zoals de eis die AES stelde aan de regering van Honduras: ontheffingen voor een volledige vrijhandelszone voor de bouw van een elektriciteitscentrale. Een ander voorbeeld is het verzoek van AES aan de Oegandese autoriteiten om directe vergoeding van de BTW die was betaald tijdens de bouw van een extra elektriciteitscentrale (Baylisss, 2002). Ondanks hun inspanningen slagen buitenlandse ondernemingen niet altijd in hun pogingen om zuidelijke regeringen onder druk te zetten. In april 2002 kondigde Ecuador aan dat de verkoop van zeven elektriciteitsdistributiebedrijven van de baan was, nadat de bedrijven die mochten bieden – Union Fenosa uit Spanje, AES uit de VS en Pecom uit Argentinië - zich hadden teruggetrokken na zware tegenstand van plaatselijke gemeentes en een negatieve uitspraak van het constitutionele hof (Hedgecoe, 2002). Op dezelfde wijze bepaalde het Mexicaanse hooggerechtshof in maart 2002 dat de nationale elektriciteitsmarkt niet verder gedereguleerd mocht worden, waarbij de uitbreidingsplannen van de Electricité de France en de Spaanse bedrijven Iberdrola en Union Fenosa gestopt werden (Aznarez, 2002).

[Kader 4] Colombia: de tweede Spaanse verovering

De privatisering in Colombia gaat gepaard met serieuze beweringen over corruptie en ongerechtvaardigde voordelen voor multinationals. Een groot deel van de overheidsgoederen wordt overgedragen aan Spaanse bedrijven, die al veel van de geprivatiseerde financiële en elektriciteitssectoren beheersen. De reikwijdte van dergelijke ontwikkelingen kan worden omschreven als de ‘tweede Spaanse kolonisering.’ Tijdens de crisis van de jaren zeventig en tachtig van de twintigste eeuw moest Colombia, een land met grote olievoorraden, olie importeren voor 35 dollar per vat. Dit viel samen met het beleid van multilaterale ontwikkelingsbanken om gemakkelijk leningen te verstrekken voor enorme waterkrachtprojecten in de regio, in dit geval bevorderd door de immense watervoorraad van het land. Colombia vergrootte dus de schulden aan het buitenland om enorme dammen en reservoirs in het gebied van de Andes aan te leggen. In het midden van de jaren tachtig, toen Colombia een olie-exporterend land was geworden, stortte de internationale olieprijs in en bleef de rente op de schulden doorlopen. Nadat in 1991 de nieuwe grondwet was ingevoerd, begon het proces van privatisering van energiegoederen. Er was wettelijke herstructurering nodig om marktconcurrentie mogelijk te maken, die verondersteld was gericht te zijn op grotere efficiëntie. In de praktijk betekende het de grootscheepse overgave van een extreem strategische sector. De zogenoemde elektriciteitswet (Ley Eléctrica) uit 1994 vergemakkelijkte het proces met nieuwe argumenten voor privatisering, zoals een veronderstelde klantonvriendelijke en corrupte bureaucratie die, naast bijdragen aan de inefficiëntie en breekbaarheid van de nieuwe nationale energie-infrastructuur, de bedrijfskosten in sommige gevallen wel tot meer dan 300% liet stijgen. Dit was waar, maar slechts voor een beperkt aantal door de overheid beheerde energiebedrijven. Het privatiseringsproces zorgde voor wat nationale schandalen, zoals de El Guavio waterkrachtaffaire, die in Colombia bekendstaat als het ‘commerciële debacle van de eeuw.’ De bouw van El Guavio begon in de jaren tachtig met een lening van 359 miljoen van de Wereldbank. Na tien jaar en veel verhalen over corruptie, te hoge rekeningen en een slechte administratie, was het eerste deel van het project in 1993 afgerond, tegen 2,4 miljard dollar kosten, plus nog eens 140 miljoen dollar die nodig was voor de tweede fase. Drie maanden later moest het door de staat beheerde bedrijf Interconexión Electrica S.A. (ISA) 40% van zijn aandelen in El Guavio verkopen aan de regering van het hoofdstedelijk district (Bogota), voor slechts 240 miljoen dollar waarin werd voorzien door een lening van de IABD. Met andere woorden, na een opgetelde investering van meer dan 2,4 miljard dollar bleef ISA over met slechts 30% van de originele investering. In drie maanden tijd was het bedrijf gedwongen om 720 miljoen dollar weg te geven, zonder daarvoor enig voordeel terug te krijgen. Tijdens de installatie van de eerste fase van El Guavio had president César Gaviria verordend dat, om verder mismanagement te voorkomen, de energiesector overgeheveld zou worden naar de private sector. Daarom konden het Spaanse Endesa en het Chileense Enersis (geassocieerd met Endesa) in 1997 een pakket kopen dat bestond uit de waterkrachtcentrales El Guavio (1150 MW), Guaca (311 MW), Colegio (300 MW), Paraiso (270 MW), Laguneta (72MW), Salto II (70 MW) en Canoas (45 MW), plus de waterkrachtcentrales Zipa II (38 MW) and Zipa III, IV and V (ieder 66 MW). Kort gezegd betaalden Endesa en Enersis slechts 951 miljoen dollar voor een werkzame energiecapaciteit was van 2454 MW, meer dan 60% van de totale nationale capaciteit, tegen minder dan de helft van de prijs van alleen al El Guavio. Deze buitensporige privatisering hield in dat er dure faciliteiten werden weggegeven waarvoor alle Colombianen hadden betaald, aan een buitenlandse groep ondernemingen, zonder enig voordeel wat betreft uitbreiding van de energie-infrastructuur, verbeteringen in de kwaliteit van leven of een betere energievoorziening. Integendeel, er zijn dagelijks stroomstoringen en de prijzen zijn omhooggegaan. Het verhaal is nog niet ten einde. De regering bereidt nu de privatisering van veertien regionale nutsbedrijven voor, tegelijk met de nationale bedrijven voor transport en distributie, die op het moment worden beheerd door ISA, dat naar ieders mening een van de meest winstgevende bedrijven van Colombia is.

[Kader 5] De beloftes van Enron: hoe overheidsgeld de wereldwijde privatisering financierde

Volgens een recent rapport dat gepubliceerd is door het netwerk voor duurzame energie en economie (Sustainable Energy and Economy Network SEEN), “begaf de (nu gevallen gigant) zich in risicovolle projecten in het buitenland, ondersteund door de diepe zakken van overheidsfinanciering en met de stevige en soms krachtige hulp van ambtenaren van de VS en hun tegenhangers in internationale organisaties.” (Valette en Wysham, 2002:3). De Enron Corporation kon alleen maar zo’n wereldwijde gigant worden doordat overheidsdiensten, zowel Amerikaanse als buitenlandse, het bedrijf het laatste decennium meer dan 7 miljard dollar gaven aan overheidsfinanciering. De regering van de VS en internationale instellingen als de Wereldbank dwongen zuidelijke landen om te beginnen met privatiserings- en dereguleringsprocessen die gericht waren op het bevoordelen van een bod door Enron. Ze stelden zelfs als voorwaarde voor verdere ontwikkelingshulp dat ze moesten samenwerken met dit Amerikaanse bedrijf. In de VS zelf zorgden slinkse politieke relaties ervoor dat Enron greep kon houden op het doordrukken van gedereguleerd energiebeleid. In het buitenland kocht Enron pijplijnen aan, hoogspanningsleidingen en energiecentrales. De strategie was eenvoudig:”De Wereldbank zou leningen verstrekken voor privatisering van de energiesector van een ontwikkelingsland, of zou dit als voorwaarde stellen voor verdere leningen, en Enron zou een van de eerste, en vaak de succesvolste, bieder zijn die zich op de net geprivatiseerde of gedereguleerde energiemarkt zou begeven.” (:12). Amerikaanse officiële instanties als de ‘Overseas Private Investment Corp.’ en de ‘Export-Import Bank’ steunden 25 energieprojecten van Enron met 3,7 miljard dollar aan leningen en garantstellingen. De Wereldbank leverde nog eens 760 miljoen dollar, de Inter-Amerikaanse ontwikkelingsbank 751 miljoen en de ‘Asian Development Bank’ 26 miljoen dollar. Andere internationale ontwikkelingsbanken en regeringen verleenden nog eens 1,9 miljard dollar aan Enrons wereldwijde expansie. In totaal ontving Enron 7,2 miljard dollar aan overheidsgeld voor 38 projecten in 29 landen. Het bedrijf had er geen bezwaar tegen om overheidsgeld te gebruiken, hoewel het in de VS en in het buitenland een vooraanstaand voorstander van privatisering en deregulering was.

1.6 Privatisering en deregulering is goed voor de armen

Tijdens de derde voorbereidende bijeenkomst voor de wereldtop over duurzame ontwikkeling (World Summit on Sustainable Development WSSD), rapporteerde een comité van internationale specialisten dat twee miljard mensen op de wereld geen toegang hebben tot moderne elektriciteitsdiensten, vooral in landelijke gebieden. Tijdens die bijeenkomst werd de conclusie getrokken dat dit “één van de dringendste ontwikkelingszaken is waar de wereld vandaag de dag voor staat” en werd er gevraagd om een “integratie van beleid op plaatselijk en landelijk niveau” (Gayatriiyer, 2002) Het aanhouden en uitbreiden van het elektriciteitsaanbod voor niet-winstgevende groepen is niet het doel van commerciële bedrijven die zoeken naar een zekere en zo groot mogelijke commerciële opbrengst. Commerciële bedrijven staan niet te springen om in landelijke gebieden te investeren, en als de tarieven te laag zijn om winst te maken zullen ze proberen om ze te verhogen, zelfs als dat botst met de sociale of economische doelstellingen van de regering. Daarom zijn zelfs na privatisering en deregulering de regeringen verantwoordelijk voor het voorzien van iedere sociale sector van betaalbare elektriciteit. Het aantal beschikbare opties is beperkt: regeringen kunnen private ondernemingen subsidiëren of, minder voor de hand liggend, ze kunnen een grens vaststellen voor wat deze bedrijven mogen rekenen. Prijsniveau’s zijn uiteindelijk in essentie een politieke aangelegenheid. Er is geen ‘marktprijs’ wanneer het postliberale scenario gewoonlijk resulteert in zaken doen zonder concurrentie (Bayliss, 2001). De liberalisering van de energiesector heeft in het bijzonder effect gehad op de zogenaamde ‘overgangs’maatschappijen van Midden- en Oost-Europa. Aan de ene kant zorgde de abrupte afschaffing van subsidies voor de ontwikkeling van energie-efficiënte technologieën, die enige positieve gevolgen voor het milieu opleverde. Aan de andere kant zorgde de afschaffing van subsidies voor ernstige sociale gevolgen. Door de hogere elektriciteitsprijzen in een context van groeiende armoede en teruglopende overheidsinkomsten hebben grote delen van de maatschappij geen toegang tot het elektriciteitsnetwerk. De gewetenloze, commerciële praktijken van de nieuwe elektriciteitsleveranciers zijn zelfs door de Wereldbank geprezen. In een document waarin de bedrijven van AES in Georgië worden geëvalueerd, schreven ambtenaren van de WB dat “de creatieve methode die door dit bedrijf wordt toegepast om betalingsachterstanden van consumenten die in gebreke blijven te innen, moeten worden opgemerkt.” Omdat het niet mogelijk was om afzonderlijke appartementen af te sluiten vanwege een betalingsachterstand, ontwikkelde AES methodes om hele appartementenblokken in een keer af te sluiten, en volgens de WB “was het bedrijf door een strikte toepassing van deze methode in staat om het ontstaan van schulden te ontmoedigen en de schuldinning te verbeteren.” In de ijskoude Georgische winter betekent dit dat de armen gedwongen worden om tot wel 40% van hun maandelijkse inkomen te besteden aan het betalen van de elektriciteitsrekening (Kochladze, 2001). Dezelfde onorthodoxe en gewetenloze methodes werden in Moldavië toegepast. Union Fenosa, het Spaanse bedrijf dat 60% van het elektriciteitsnetwerk van het land kocht, voerde in 2000 een verplichte inventarisatie van de elektrische apparaten in de huizen van mensen uit. Hoe meer apparaten men bezat, hoe hoger de rekening waarschijnlijk zou worden. Vanuit het perspectief van de vakbeweging is dit een schending van de mensenrechten, maar volgens een zegsman van Union Fermosa “moeten mensen zich realiseren dat we een commercieel bedrijf zijn, geen filantropen.” Net als in Georgië zijn de prijzen sinds de val van de Sovjet-Unie zo ver gestegen dat grote delen van de bevolking ze niet meer kunnen betalen. Sommigen bezuinigen door nog maar nauwelijks elektriciteit te gebruiken. Veel anderen zijn gedwongen om de meter te omzeilen en illegale verbindingen met de elektriciteitscentrale aan te leggen (Rainsford, 2001). Stijgende en onstabiele prijzen leggen in het bijzonder druk op de consumenten met een laag inkomen, zelfs in de rijkere noordelijke landen. In de Verenigde Staten besteedt de gemiddelde consument met een laag inkomen 19% van zijn inkomen aan elektriciteit. Voor de armste van deze gezinnen, waarvan de meeste ouderen zijn of eenoudergezinnen, beslaat die last een kwart van het inkomen. Een verhoging van de elektriciteitsrekening “is eenvoudigweg niet op te brengen zonder minder uit te gaan geven aan voedsel, achterop te raken met de huur, of de benodigde medicijnen niet meer te kopen.” (Oppenheim, 2001:13). De privatisering van winstgevende nutsbedrijven leidt gewoonlijk tot een verlies aan overheidsinkomsten die hadden kunnen worden gebruikt om sociale programma’s te subsidiëren die door de federale overheid worden uitgevoerd. Uit een onderzoek door de Wereldbank uit 1998 over privatisering in Afrika, dat melding maakte van bijna 2700 transacties in Afrika ten zuiden van de Sahara tot aan het eind van 1996, bleek dat veel van de bedrijven die waren geprivatiseerd geen gelden hadden onttrokken aan de overheidsmiddelen (Campbell, White en Bhatia, 1998). Het verlies van belangrijke bronnen van federale inkomsten kwam ook in Canada en Colombia voor (zie kaders 4 en 6). Dit was ook een belangrijke reden voor de lange en grotendeels succesvolle strijd van de vakbonden in Uruguay voor het voortbestaan van het commercieel levensvatbare energiebedrijf dat in handen van de overheid was, bestaande uit onder andere een reeks referenda tegen privatisering en deregulering (AUTE, 2001). Wat betreft werkgelegenheid hebben de internationale vakbonden ICEM (chemie, mijnbouw en energie) en PSI (overheidsdiensten) uitvoerig bewijs geleverd van de negatieve invloed van liberalisering van de energiesector op de hoeveelheid banen. Deze beweringen worden ondersteund door een wereldwijd onderzoek dat is gepubliceerd door de International Labour Office (ILO), waarvan de conclusie was dat “verlies aan banen bijna altijd gepaard gaat met aanpassingen bij de openbare nutsbedrijven, zowel bij privatisering als bij herstructurering” (De Luca, 1998: xii). In hetzelfde rapport werd betoogd dat verlies aan banen kan vóórkomen voordat er sprake is van privatisering – aangezien regeringen de nutsbedrijven aantrekkelijker proberen te maken voor potentiële kopers – en het feit werd benadrukt dat “het niet ongewoon is dat het personeel met 30 tot 50% wordt ingekrompen” (: xii). 1 Zoals in de meeste landen van het zuidelijk halfrond heeft het alternatief van hydro-elektriciteit in Brazilië een beduidende invloed op sociaal en milieugebied gehad. De bouw van dammen heeft ervoor gezorgd dat ongeveer een miljoen mensen moesten verhuizen, zonder enige financiële compensatie. De kunstmatige reservoirs hebben de gezondheidsomstandigheden verslechterd en de ecologische balans van de omliggende gebieden veranderd (Honty, 2002). 2 SEEN is een gezamenlijk project van het Institute for Policy Studies (IPS, Washington) en het Transnational Institute (TNI, Amsterdam).

[Kader 6] India: de controverse over het Enron Dabhol energieproject

De controverse over het Enron Dabhol energieproject in de Indiase staat Maharashtra speelt nu al tien jaar. Ze is al door diverse fases gegaan waarbij bijna ieder mogelijk twistpunt naar voren is gekomen. Naast Enron zijn nog twee andere Amerikaanse multinationals, Bechtel en General Electrics, betrokken bij het project. Dabhol was het eerste geprivatiseerde en buitenlandse energieproject van India, en het grootste energieproject dat was gebaseerd op vloeibaar aardgas. De federale regering en het publieke nutsbedrijf gingen een overeenkomst aan tot een ‘Power Purchase Agreement’ (PPA) en nog andere overeenkomsten met Enron die lange tijd geheim werden gehouden. Toen plaatselijke organisaties zagen dat de elektriciteitsprijzen zo hoog waren en de overheid begon met het gedwongen aankopen van land voor het project, begonnen mensen zich te organiseren en op de plek van het project en op andere plaatsen in de staat te protesteren. Een grote groep ‘stake-holders’ is betrokken geweest bij diverse activiteiten die waren gericht tegen het project. In antwoord hierop nam Enron op effectieve wijze het machinepark van de overheid over om alle protesten te smoren. De politie maakte openlijk gebruik van de middelen van Enron (waaronder de helikopter van het bedrijf) en paste bruut geweld toe op de demonstranten. Zoals in een rapport van Amnesty International beschreven wordt, bestormde de politie de huizen van plaatselijke vissers en sloeg zelfs kinderen, oude mensen en zwangere vrouwen in elkaar. Toen er in fase 1 van het project elektriciteit werd geproduceerd, begon de façade van leugens uit elkaar te vallen. In oktober 2000 moest de regering toegeven dat Dabhol een zware last was. Het was duidelijk dat de totale betalingen aan Enron 1,3 miljard dollar per jaar zouden gaan bedragen, terwijl de totale jaarlijkse opbrengst van het nutsbedrijf slechts 2,4 miljard roepies was. Ook werd het duidelijk dat er geen vraag was naar de energie van Enron. De federale regering had Enron een betalingsgarantie gegeven, maar ze kon niet aan die verplichting voldoen, omdat haar eigen fiscale situatie nijpend was. Kortom, het werd iedereen duidelijk dat één enkel project het nutsbedrijf en de regering op de rand van een faillissement had gebracht. Toen de regering probeerde te onderhandelen met Enron ondernam het bedrijf juridische stappen.Uiteindelijk moest de staat, onder interne druk van linkse partijen en publiek protest, maatregelen nemen tegen het project en de OAE afzeggen. Enron haalde de onderste steen boven om Maharashtra onder druk te zetten om toe te geven. Het bedrijf ondernam juridische actie in Bombay, Delhi en Londen en zette enorme reclamecampagnes op. Het oefende druk uit via twee Amerikaanse presidenten en de Britse premier. Het comité op hoog niveau dat door de federale regering was ingesteld bracht een rapport uit dat vernietigend kritisch was jegens Enron en de manier waarop het project was bekrachtigd. Het comité karakteriseerde het proces als “overheidsfalen op grote en stelselmatige schaal.” Verder voegde het toe dat een dergelijk falen van de overheid op alle niveaus, op politiek en administratief gebied, en in de verschillende partijen, niet kan worden uitgelegd als toeval en het suggereerde dat er georganiseerde inspanningen moeten zijn gedaan om “ongepaste invloed” uit te oefenen. Zelfs Enron heeft deze beschuldiging op een onoplettend moment toegegeven, toen zijn wereldwijde vice-voorzitter aan het comité van het Amerikaanse congres vertelde dat Enron 60 miljoen dollar had uitgegeven om Indiase ambtenaren “op te voeden.” Met de val van Enron Inc. in Amerika werden de werkzaamheden in India nog misdadiger. Hoewel er was aangekondigd dat Enron buitenlands kapitaal binnen zou brengen, had het bedrijf in feite voornamelijk geleend van door de overheid beheerde financiële instellingen in India. Enron begon dubbel spel te spelen met deze geldverschaffers. Het nam de microprocessoren weg die de centrales bestuurden zonder de geldverschaffers daarvan in kennis te stellen. Ook kwam aan het licht dat de opslagtanks voor nafta die door Bechtel waren gebouwd, lekten. Na talloze plaatselijke klachten moest Enron zijn eigen consultants aanstellen om de zaak te onderzoeken. De vervuilende stof was in dichtbijgelegen bronnen gelekt, en de consultants rapporteerden dat 80% van de bevolking die dit water dronk in het volgende decennium kanker zou kunnen krijgen. Het management van Enron veegde dit rapport onder het kleed en bleef liegen tegen de gerechtshoven, de regering en plaatselijke gemeenschappen. Het verhaal van Enron is nog niet ten einde. De officieel aangewezen onderzoekscommissie moet nog met het onderzoek beginnen. Er zitten nog veel lijken in de kast. Maharashtra heeft een zware les geleerd over wat privatisering echt betekent. Het is nu duidelijk dat privatisering de beloofde hemel van efficiëntie en publieke voordelen niet waarmaakt. Het is waarschijnlijker dat de grote ondernemingen een schandelijk verbond aangaan met corrupte politici en ambtenaren en dat ze alle mogelijke onmenselijke en roofzuchtige middelen gebruiken om hun winst te maximaliseren.

[Kader 7] Zuid-Afrika: macht aan de machtigen, maar de mensen hebben ook macht

“Het is een criminele bende,” kondigde Jeff Radebe aan, de minister van overheidsondernemingen van het African National Congress (ANC), in een persconferentie in december. Hij leverde kritiek op het comité voor de elektriciteitscrisis in Soweto (Soweto Electricity Crisis Committee SECC), vanwege hun campagne ‘Operatie Khanyisa! – herstel de macht’. In een periode van zes maanden werd de elektriciteit bij meer dan 3000 mensen op illegale wijze weer aangesloten, nadat ze in het donker waren gezet omdat ze hun enorme maandelijkse rekening niet konden betalen. SECC-vrijwilligers riskeerden elektrocutie bij deze actie, en rekenen hun buren niets voor deze dienst. Het belangrijkste Zuid-Afrikaanse bedrijf dat gelijkgesteld was met een staatsinstelling, en het vierde niet-petroleum energiebedrijf ter wereld, is de ‘Elektricitiy Supply Commision’ (Eskom). In het privatiseringsproces beweert het trots een van de succesverhalen van Nieuw Zuid-Afrika te zijn, omdat het per jaar aan meer dan 300.000 huishoudens energie levert. Toch kunnen vele tienduizenden het beleid van de dekking van de volledige kosten, dat in 1998 van start is gegaan, niet opbrengen. Het neoliberale beleid van het afsluiten van degenen die de rekening niet kunnen betalen was vooral ongelukkig, omdat bijna alle zwarte Zuid-Afrikanen tot het begin van de jaren tachtig de diensten van Eskom niet konden afnemen vanwege de apartheid. Zelfs leningen van de Wereldbank aan Zuid-Afrika ter waarde van 100 miljoen dollar die tussen 1951 en 1966 werden verstrekt om het elektriciteitsnet van Eskom te vergroten, sloten de zwarte wijken expliciet uit, en dat is een van de redenen waarom plaatselijke activisten schadeloosstellingen van de bank eisen. De townships waren namelijk als resultaat van dit beleid voortdurend smerig door roet van kolen en hout. Eskom is het onderwerp van discussie geworden. Nadat het bedrijf aan het begin van de jaren negentig meer dan 40.000 van zijn 85.000 werknemers had ontslagen, heeft het nutsbedrijf in de afgelopen jaren geprobeerd om verschillende hoofdbezigheden uit te besteden en in corporaties onder te brengen, waardoor het zich de woede van de werknemers op de hals haalde. Nog belangrijker is dat Eskom voortdurend belaagd wordt door milieuactivisten die klagen dat de centrales die op kolen werken niet voldoende uitrusting hebben om de zwavel te zuiveren. Alternatieve investeringen in duurzame energie, vooral gezien de overvloedige aanwezigheid van zonnekracht en windkracht in het land, zijn verwaarloosbaar, vergeleken met de tientallen miljoenen dollar die Eskom uitgeeft aan de ontwikkeling van een prototype van een pebble bed-reactor, samen met een Britse partner die op de rand van een faillissement staat. Het is het restje uitstraling van macht uit het tijdperk van de apartheid waar zoveel Zuid-Afrikaanse consumenten bezwaar tegen hebben. De prominentste criticus is Trevor Ngwane, die vroeger raadslid voor het ANC in Soweto was, totdat de heersende partij hem in 1999 royeerde toen hij zich tegen het privatiseringsbeleid van Johannesburg keerde. Ngwane zegt: “We geloven dat de drang om te privatiseren door de armen nog verder uit te melken, in Eskom de meest antisociale, milieuonvriendelijke strategieën uitlokte. Ook geloven we dat het tij internationaal gezien is gekeerd tegen privatisering. ‘Renationalisering’ is nu een populair begrip.” Ngwane zegt dat Operatie Khanyisa zinvol was. In oktober 2001 was Eskom voldoende geïntimideerd om aan te kondigen dat het niet langer degenen zou afsluiten die niet konden betalen: “People’s Power was verantwoordelijk voor de draai die Eskom heeft gemaakt. We hebben tienduizenden inwoners van Soweto in het afgelopen jaar tot actief protest gemobiliseerd. We hebben professionele en intellectuele geloofwaardigheid verkregen met betrekking tot onze kritiek op Eskom, we hebben zelfs meegewerkt aan een groot onderzoek uitgevoerd door de universiteit van Witswatersrand.”

2.1 De grondbeginselen van energieliberalisering

Energieliberalisering verwijst naar een veelomvattende reeks institutionele veranderingen die door de hedendaagse bedrijfstak van de elektriciteitsvoorraad raast, vaak met gelijktijdige veranderingen in het patroon van eigenaarschap en de wijze van controle (zie figuur 1). Terwijl de overheid het grootste deel van de nutsbedrijven bezat en ze onder een gereguleerd monopolie werkten (type A), proberen veel landen tegenwoordig om hun elektriciteitsbedrijven te privatiseren en om concurrentie te introduceren op de elektriciteitsmarkt (type D). Sommige landen hebben concurrentie ingevoerd zonder privatisering (type C), maar de meeste initiatieven voor energieliberalisering zijn opgezet om zowel privatisering als concurrentie tot stand te brengen. In zeldzame gevallen privatiseren landen de nationale nutsbedrijven gewoonweg of sluiten ze beheercontracten met private bedrijven zonder concurrentie in te voeren, maar zulke maatregelen worden vaak genomen als aanloop naar een uiteindelijke overgang naar type D. Waar de bedrijfstak van de elektriciteitsvoorraad verticaal geïntegreerd is, houdt de overgang van type A of B naar type D meestal de splitsing van de industrie in bedrijven voor productie, transport en distributie in, aangezien concurrentie alleen kan worden ingevoerd bij de onderdelen productie en voorraad van distributiebedrijven. De zogenoemde “lijnbedrijven” zoals transport en distributie blijven gereguleerde monopolies. Daarom is in de meeste landen de drang naar privatisering en liberalisering voornamelijk gericht op de sector productie, terwijl er ook pogingen worden ondernomen om bedrijven op het gebied distributie en transport te privatiseren (zie Brennan e.a., 1996 voor details). De weg naar energieliberalisering is niet altijd eenvormig, en er zijn verschillende fases. De overgang van overheidseigendom naar privé-eigendom kan bijvoorbeeld in gang worden gezet door aandelen van de regering aan het publiek te verkopen en commerciële beginselen te introduceren in de werking van openbare nutsbedrijven. De overgang naar het private energieregime kan dan verder worden versneld door de introductie van de zogenoemde onafhankelijke energieproducenten (OEP’s) en/of de rechtstreekse verkoop van tot die tijd door de regering beheerde energiefaciliteiten aan private bedrijven (zie Keet, 2000 voor meer informatie over verschillende manieren van privatisering). Er zijn ook verschillende strategieën om concurrentie in de elektriciteitssector te introduceren. Sommige landen beginnen met beperkte concurrentie gebaseerd op onderhandelingen tussen een koper (normaal gesproken een transport-/distributiebedrijf of een onafhankelijke overheidsinstelling) en een aantal generatoren over overeenkomsten voor de aankoop van energie (OAE’s) op de lange termijn. Andere landen gaan direct over tot de fase van eenrichtingsverkeer van groothandelsconcurrentie, waar generatoren op een energiemarkt bieden op contracten voor de energievoorraad op korte en lange termijn. Sommige gaan vanaf deze fase nog verder en voeren een tweerichtingsverkeer van groothandelsconcurrentie in, waarin zowel veel distributiebedrijven als grote industriële en commerciële consumenten aan de vraagzijde van een energieruil kunnen bieden of hun energieaanbieder kunnen kiezen door middel van bilaterale contracten. In de fase van concurrentie tussen detaillisten wordt de keuze van de consument uitgebreid tot detailhandelaren (zie Hunt en Suttleworth, 1997 voor details).

2.2 Energieliberalisering in historische context

Hoewel privatisering en liberalisering tegenwoordig als een onontkoombare kracht worden voorgesteld, is het slechts een recent fenomeen dat de private sector en marktsystemen opkomen als belangrijk onderdeel van de industrie voor elektriciteitsvoorraad. In feite is het de publieke sector geweest die gedurende het grootste deel van het elektriciteitstijdperk werd gezien als de geschiktste leverancier van elektriciteitsdiensten. De grote betrokkenheid van de publieke sector in de elektriciteitsindustrie heeft veel te maken met de technische ontwikkeling. Omdat de nutsbedrijven gericht waren op de schaalvoordelen zowel bij vraag als aanbod, ontwikkelden elektriciteitssystemen zich tot een van de meest gecentraliseerde technologische netwerken op grote schaal (zie Hughes, 1984; Messing e.a., 1979 voor details). Aangezien het opzetten van een dergelijk netwerk een zeer kapitaalintensief project was met een lange terugverdientijd, maar aanzienlijke maatschappelijke voordelen, moest de publieke sector in veel landen de grootste verantwoordelijkheid op zich nemen om mensen van elektriciteit te voorzien. Zelfs waar private bedrijven actief waren in de elektriciteitswereld (bijv. in de VS, Duitsland en Japan), speelden regeringen een belangrijke rol bij het bouwen van elektriciteitsnetwerken, soms een ondersteunende rol en andere keren een concurrerende rol tegenover de private macht (Patterson, 2000). Terwijl de elektriciteitssystemen die door publieke en/of private monopolies zijn gebouwd, mogelijk zijn gemaakt door productie en consumptie van elektriciteit op grote schaal in veel delen van de wereld, creëerden ze toch ernstige problemen. Enorme projecten als waterdammen op grote schaal, kernreactoren en energiecentrales op kolen zijn de bron geworden van ernstige milieuvervuiling en ecologische verslechtering, waarbij de gemeenschappen in de buurt van de projecten worden aangetast. Ondanks dergelijke problemen hebben de elektriciteitsbedrijven samen met de bouwbedrijven en materiaalverkopers in hun eentje een almaar groeiend elektriciteitsgebruik in de meeste geïndustrialiseerde landen tot stand gebracht. Als resultaat hiervan is de afhankelijkheid van elektriciteit in deze landen tot een onwenselijk niveau gestegen, terwijl veel ontwikkelingslanden lijden onder “elektriciteitsarmoede” veroorzaakt door een gebrek aan financiële en technische ondersteuning van hun behoeften. Deze problemen zijn verergerd door de ondemocratische wijze van bestuur waardoor het besluitvormingsproces in de elektriciteitssector wordt gekenmerkt. Maar al te vaak werden de belangrijke beslissingen over de elektriciteitsvoorraad genomen door een kleine kring van technische experts, regeringsambtenaren en belangrijke zakenmensen. Zo’n bestuursstructuur, samen met de monopoliepositie van nutsbedrijven, heeft ervoor gezorgd dat elektriciteitsbedrijven zich hebben ontwikkeld tot grote belangengroeperingen met hun eigen politieke en economische agenda. Omdat er ook nog geen effectieve overheidssupervisie is, zijn de elektriciteitsbedrijven in veel landen veeleer een bron van corruptie, vriendjespolitiek en stemmentrekkende staatsprojecten geworden dan een bewaker van publieke belangen. Aan het eind van de twintigste eeuw is er een reeks voorstellen gedaan om de bovengenoemde zaken aan te pakken, evenals de economische problemen die werden veroorzaakt door oplopende kosten voor de productie van elektriciteit nadat de olieprijzen waren gestegen. Sommige voorstellen hielden bijvoorbeeld in dat we terug moesten naar gedecentraliseerde energiesystemen op kleine schaal, waarvan men dacht dat die economisch beter gedijden, milieuvriendelijker waren en sociaal rechtvaardiger dan de bestaande systemen (zie Lovins, 1978). Verder werden er, als een manier om een nieuw energiebeleid te vormen, verschillende regulerende hervormingen voorgesteld om de bestaande elektriciteitsmonopolies efficiënter en beter controleerbaar te maken (bijv. de regeling betreffende geïntegreerde planning van voorzieningen gebaseerd op prestaties, die later gedetailleerd zal worden besproken). Een steeds groter wordende invloed van het neoliberalisme en van de tendens van economische globalisering heeft het debat over de energiesector echter op een ander niveau gebracht. Op basis van het geloof dat staatsbemoeienis met economische activiteiten geminimaliseerd zou moeten worden, hebben neoliberale hervormers de privatisering en liberalisering van de elektriciteitssector sterk gepromoot, met het argument dat de private sector efficiënter is dan de publieke sector, en dat markten de bronnen efficiënter kunnen inzetten dan overheden. Een dergelijk geloof in de markt werd ook weerspiegeld in en vergroot door het beleid van internationale financiële instellingen. Hoewel ze enorme sommen geld plachten uit te lenen aan de openbare nutsbedrijven, houden ze nu vol dat het openbreken van de tot dusver gemonopoliseerde elektriciteitssectoren voor wereldwijde concurrentie bijna de enige manier is om kapitaal en technologieën naar die landen te brengen waar ze nodig zijn (Tellam, 2000). Geleidelijk begon niet de vraag “of” maar “hoe” de elektriciteitssector geliberaliseerd zou moeten worden het debat over de hervorming van de energiesector te domineren. Als resultaat hiervan werden voorstellen voor gereguleerde hervormingen gebaseerd op publieke energieregimes steeds irrelevanter.

2.3 Tegenstellingen

Centraal in het paradigma over energieliberalisering staat het geloof dat elektriciteit behandeld moet worden als een privaat goed en niet als publieke dienst. Voorstanders beweren dat dit de omstandigheden voor “zelfregulerende” markten zou creëren, die automatisch zouden zorgen voor optimale niveaus van vraag en aanbod en optimale prijzen. Er werd beloofd dat de elektriciteitsprijs bij liberalisering uiteindelijk lager zou worden, omdat nieuwe technologieën en efficiëntere bedrijven zouden staan te popelen om de markt op te gaan en de duurdere aanbieders zouden verdrijven. De ervaring heeft tot nu toe echter geleerd dat het creëren van een daadwerkelijk concurrerende elektriciteitsmarkt heel erg moeilijk is. Nadat er bijvoorbeeld als eerste elektriciteitsmonopolies zijn gesplitst in verschillende bedrijven, reïntegreerden deze bedrijven in veel landen weer verticaal en horizontaal door fusies en acquisities. Daarom was het resultaat van de energieliberalisering in veel gevallen de vorming van elektriciteitsoligarchieën, die vaak worden gedomineerd door machtige multinationals en transnationale bedrijven. Natuurlijk kan een striktere invoering van antimonopoliewetten voorkomen dat elektriciteitsmarkten door slechts een paar bedrijven worden gedomineerd. Zoals duidelijk werd in de elektriciteitscrisis in Californië, kunnen zelfs de generatoren of handelaren met een middelmatige marktinvloed elektriciteitsmarkten beïnvloeden. Ze kunnen de prijs van elektriciteit opdrijven door af en toe de capaciteit niet te gebruiken, totdat de systeemoperators zich haasten om de laatste megawatturen te kopen die nodig zijn om de balans van vraag en aanbod op dat moment te houden, hetgeen van levensbelang is bij de exploitatie van een gecentraliseerd elektriciteitsnetwerk (zie Byrne en Mun, 2001). Onder dergelijke omstandigheden wordt de bewering dat concurrentie het motief van winstmaximalisering van private ondernemingen zou onderdrukken, waardoor de prijzen zouden zakken, steeds zwakker. Nog belangrijker is dat de eigenlijke elektriciteitsmarkten die door de energieliberalisering zijn gecreëerd verre van “zelfregulerend” bleken te zijn. Aangezien de individuele keuzes voor elektriciteitstransacties hele netwerken kunnen beïnvloeden, zou een geëigend overheidslichaam de marktactiviteiten in de gaten moeten houden en moeten reguleren om de betrouwbaarheid van het systeem te waarborgen. Helaas zijn regulerende maatregelen voor het adequate toezicht op marktactiviteiten veel complexer dan de maatregelen die bij een gereguleerd monopolie nodig zijn. In landen waar institutionele capaciteiten ontbreken, wordt daardoor de liberalisering van elektriciteitsmarkten een zeer riskante aangelegenheid. Kortom, de energieliberalisering probeert de logica van de markt op te leggen aan de gecentraliseerde technische structuur van het elektriciteitssysteem zonder haar echt om te zetten om compatibel te zijn met gedecentraliseerde marktactiviteiten. In veel gevallen resulteert dit in meer centralisering, zowel in de technische als in de economische structuren van de elektriciteitssectoren. Zonder regels om de publieke belangen te beschermen zullen de elektriciteitsmarkten daardoor beheerst worden door en het belang dienen van al machtige economische instellingen gebaseerd op de bestaande technische infrastructuur in plaats van dat deze markten fungeren als een neutraal speelveld voor concurrerende technische en economische belangen. Niettemin vinden de voorstanders van liberalisering vaak dat de regering niet moet ingrijpen in elektriciteitsmarkten omdat “de markt zijn werk moet doen.” Hierdoor verminderen zij op effectieve wijze de ruimte voor publieke acties en laten ze de markt overnemen door specifieke belangen. De gevolgen van energieliberalisering blijven niet beperkt tot de technische en economische sfeer. Door alles onder de mislukte belofte van economische efficiëntie onder te brengen, laat de energieliberalisering vaak bestaande sociopolitieke en milieutechnische problemen onbeantwoord en zorgt ze voor nieuwe uitdagingen op het gebied van het voldoen aan het doel van gelijkheid en duurzaamheid. De energieliberalisering zou bijvoorbeeld de ongelijke machtspositie in de elektriciteitssector verder bevestigen, de ongelijkheid tussen de werknemers en het management, tussen producenten en consumenten en tussen grootschalige, rijke consumenten en kleinschalige, arme consumenten vergroten. In het proces van splitsing en privatisering van openbare nutsbedrijven probeert het management van elektriciteitsbedrijven bijvoorbeeld om een groot aantal werknemers te ontslaan onder het mom van efficiëntieverhoging. Hoewel het geen belangrijke drijvende kracht achter energieliberalisering is, is het verzwakken van de macht van vakbonden soms een verborgen agenda van de liberaliseringregeling (bijv. in het geval van Groot-Brittannië). Aangezien de energieliberalisering een hogere gevoeligheid voor het marktpotentieel en de winstgevendheid van de infrastructuurvoorziening bevordert, richten elektriciteitsbedrijven zich nu zorgvuldig op geprofileerde socio-economische groepen en plaatsen (Guy e.a., 1997). Daarom zou, zelfs als er een verbetering in de efficiëntie optreden waardoor de kosten van de productie van elektriciteit lager zouden worden, dit voordeel niet evenwichtig worden verdeeld. De grote energiegebruikers zullen in staat zijn om over de laagst mogelijke prijs te onderhandelen met concurrerende aanbieders, maar thuisgebruikers en kleine bedrijfjes zullen dan voor de dure energie die overblijft moeten betalen (RAGE, 1999). Verder zou het kunnen gebeuren dat, met de geleidelijke verdwijning van ‘cross-subsidies’ en het afkalven van het concept van universele dienstverlening, de armen geen toegang meer hebben tot elektriciteit of dat ze dienstverlening van mindere kwaliteit krijgen. Aangezien elektriciteit een dienst is die essentieel is voor sociale en economische ontwikkeling, zal het afsluiten of niet aansluiten van niet-winstgevende gemeenschappen ernstige negatieve sociale gevolgen hebben. Wat in een micro-economische analyse logisch is, kan op macro-economisch niveau een enorme klap betekenen voor de doelstellingen die een maatschappij nastreeft. Energieliberalisering zorgt ook nog steeds niet voor positieve resultaten met betrekking tot het milieu. Doordat elektriciteit wordt behandeld als een goed hebben economische spelers zich meer gericht op het verkopen van meer kWh dan op de verlening van meer diensten met minder kWh. ‘Demand-Side Management’ (DSM) in nutsbedrijven is bijvoorbeeld drastisch afgenomen sinds de energieliberalisering. De belangrijkste reden hiervoor is dat concurrentie, als die er al is, draait om het verkopen van meer kWh tegen de prijs die de markt kan betalen (Union of Concerned Scientists, 2000). In landen die ervoor kiezen om te beginnen met energieliberalisering door OEL’s uit te nodigen, is de situatie hetzelfde of erger. Aangezien velen van hen overeenkomsten voor de aankoop van energie tekenen, waarin vaak een take-or-pay clausule staat, worden ze niet geprikkeld om de energie-efficiëntie te verhogen: of ze de energie nu wel of niet nodig hebben en echt gebruiken, ze moeten er een vaste vergoeding voor betalen (zie Prayas, 1995 voor details). Kortom, door elektriciteit als een goed te beschouwen wordt de waarde van elektriciteit verder gescheiden van het daadwerkelijke gebruik waarvoor het wordt ingezet, waardoor de geïntegreerde benadering van het voldoen aan onze energiebehoefte tegen de laagste prijs voor de economie en het milieu, wordt verhinderd. Als elektriciteit uit schonere bronnen gewonnen zou worden, konden de negatieve gevolgen van een verhoogd elektriciteitsgebruik kunnen worden beperkt. De neiging om elektriciteit als een goed te zien neemt echter eerder toe dan af, de “race naar de afgrond” in termen van milieutechnische profielen van het opwekken van energie. Aangezien de prijzen op de elektriciteitsmarkt de milieukosten niet volledig dekken, kunnen oude en vervuilende elektriciteitscentrales een concurrerend voordeel hebben ten opzichte van andere manieren van het opwekken van elektriciteit. Zolang er nog geen strengere milieuregels zijn, zullen geliberaliseerde elektriciteitsmarkten daarom het milieu schade toebrengen in hun zoektocht naar de goedkoopst verkrijgbare elektronen.

2.4 Herdefiniëring van de manier om de energiesector te hervormen

Het wordt hoog tijd om onze aandacht te richten op andere manieren voor hervorming van de energiesector gezien het falen van de energieliberalisering om de beloftes na te komen. Hoewel private initiatieven en concurrentiedruk nog steeds deel kunnen uitmaken van veelzijdige strategieën om de fundamentele problemen van de huidige elektriciteitsindustrie aan te pakken, is het hoogst noodzakelijk om de hervormingspogingen los te koppelen van het neoliberale geloof dat de markt de optimale uitkomst voor de maatschappij zal leveren. De markten zullen ons alleen bedienen als er duidelijke publieke voorkeuren worden weergegeven in hun bedrijfsstructuur. Daarom moeten we ervoor zorgen dat de markten aan onze behoeften tegemoetkomen, en niet andersom: dat de maatschappij tegemoetkomt aan de behoeften van de huidige markten. De meest wenselijke manier voor hervorming van de energiesector kan van land tot land verschillen, afhankelijk van de politiek-economische context en het technologisch ontwikkelingsniveau. Er kunnen echter een paar leidraden worden voorgesteld. Sommige mensen stellen bijvoorbeeld de logica van de elektriciteit als goed op de proef en beweren nu dat het elektriciteitssysteem zou moeten worden veranderd in de context van energie als gemeenschappelijk bezit (Byrne en Mun, 2001). Om het elektriciteitssysteem te beheren vanuit de gedacht van gemeenschappelijk bezit, moeten de volgende principes worden erkend: iedereen heeft het recht op diensten verzorgd door het gemeenschappelijk bezit (gelijkheid), gemeenschappelijk bezit moet worden beheerd op zo’n manier dat de ecologische balans behouden blijft zodat de reproductieve capaciteit bewaard blijft (duurzaamheidprincipe), en gemeenschappelijk bezit zou op democratische wijze moeten worden beheerd door een gemeenschap (principe van het democratisch beheer). De omzetting van het huidige elektriciteitssysteem in een gemeenschappelijk goed vraagt om drastische technische veranderingen in de richting van duurzame energiebronnen. Duurzame energie als wind- en zonne-energie zorgen voor een potentieel gemeenschappelijk bezit, omdat ze “energie-inkomen” zijn uit de regeneratieve capaciteit van de natuur, geen uitputbaar “energiekapitaal” als fossiele brandstoffen en kernenergie (Lovins, 1977). Het “gedistribueerde nutsbedrijf” (Weinberg e.a., 1993) of het “mini-elektriciteitsnet” zijn ook concepten die de pogingen belichamen om een elektriciteitssysteem op te zetten dat zowel milieuschade als de economische kosten kan minimaliseren door plaatselijk beschikbare bronnen te gebruiken. Iedere stap die wordt genomen om onze afhankelijkheid van het energiekapitaal te verminderen (bijv. door het verbeteren van efficiëntie en energiebehoud) en om ruimte te creëren voor een gedistribueerd netwerk van duurzame energie is een stap vooruit naar het doel van de hervorming van elektriciteit. Zo’n fysieke transformatie zou op haar beurt elektriciteit beschikbaar maken voor meer mensen, waardoor de voordelen en kosten van de productie van elektriciteit evenwichtiger worden verdeeld. Om de nieuwe context van energie als gemeenschappelijk bezit te creëren, zouden de grondbeginselen die de werking van het elektriciteitssysteem beheersen veranderd moeten worden. Als de principes gelijkheid en duurzaamheid bijvoorbeeld tot uiting moeten komen in de werking van het transport&distributie (D&D) systeem, dan moet de manier waarop het D&D systeem werkt drastisch worden veranderd. Ten eerste zouden alle generatoren die voldoen aan bepaalde sociale en milieutechnische criteria toegang moeten hebben tot D&D netwerken. Verder zouden generatoren die elektriciteit produceren op een sociaal meer verantwoorde en milieuvriendelijkere manier voorrang moeten krijgen bij het gebruik van de D&D systemen (bijv. doeltreffendheid m.b.t. het milieu). Ten tweede zou iedere gemeenschap het recht moeten hebben op toegang tot D&D netwerken, maar met een bepaalde limiet, zodat de gemeenschappelijke goederen niet worden overvraagd. Ten derde, het vermijden van het gebruik of de upgrade van D&D netwerken zou moeten worden aangemoedigd wanneer dit haalbaar is. Het ontkoppelen van de vergoeding van D&D operators van het aantal kWh dat ze doorgeven, en het ondersteunen van de investering in gedistribueerde bronnen door gebruik te maken van de bijdragen die worden betaald voor het gebruik van D&D systemen, zou de overgang van het huidige elektriciteitssysteem naar een gedecentraliseerd systeem gebaseerd op gedistribueerde nutsbedrijven kunnen versnellen. Op zijn beurt zal dit zorgen voor een goede basis om de beslissende macht weer aan iedere gemeenschap te geven. Natuurlijk zal de overgang zoals hierboven besproken niet plaatsvinden zonder aanzienlijke politieke veranderingen. Om ervoor te zorgen dat initiatieven voor de hervorming van de energiesector bij kunnen dragen aan de overgang van de elektriciteit naar een gemeenschappelijk bezit, moeten de democratische beginselen van transparantie, rekenschap en deelname (TRD) moeten worden aangehouden (zie kader 1). Hiervoor zijn niet alleen veranderingen in het besluitvormingsproces noodzakelijk, maar ook in de onderliggende machtsverhoudingen in de elektriciteitsbedrijfstak. Met andere woorden, verscheidene maatschappijorganisaties van burgers zoals vakbonden, consumentengroeperingen, NGO’s op het gebied van het milieu en andere gemeenschapsorganisaties zouden de macht moeten ontwikkelen om ervoor te zorgen dat het proces van de hervorming van de energiesector niet wordt gekaapt door ondernemingen. Hoewel ondernemingen soms onoverwinnelijk lijken, kunnen burgerlijke maatschappijgroeperingen hun macht effectief uitdagen wanneer ze een sterke coalitie vormen rond de principes van publieke belang die tot uiting komen in veel gevechten tegen privatisering en liberalisering overal ter wereld. Met andere woorden, het alternatief voor energieliberalisering is transformatie van kracht, kracht zowel in technische als in politieke zin.

[Kader 8] Transparantie, rekenschap en deelname in India

De Maharashtra Electricity Regulatory Commission (MERC) paste het TRD principe toe om een scherpe prijsverhoging door te kunnen voeren in 1999-2000. De MERC publiceerde het voorstel in een groot aantal kranten in de deelstaat. Als reactie hierop kwamen er 468 bezwaren binnen. De MERC besloot toen om niet zoals gewoonlijk de bezwaren intern af te handelen, maar om publieke hoorzittingen te organiseren in Maharashtra - 5 in regionale kantoren en 3 in Mumbai. Prayas en andere groepen, zoals de Mumbai Grahak Panchayat, hielden zich intensief met alle aspecten van het proces bezig: van het geven van informatie tot het pushen van een zo groot mogelijke openheid. Hierdoor kwam er uit de publieke hoorzittingen een enorme hoeveelheid gedetailleerde informatie vrij die er toe leidde dat de Maharashtra State Electricity Board (MSEB) toe moest geven dat er fouten zaten in de gegevens, projecties en berekeningen. Gedurende 6 maanden werkte de MERC, de MSEB en het publiek samen en kwamen uit op een prijsstijging van 6,5%. In eerste instantie had de MSEB een prijsstijging van 18% voorgesteld. Behalve dat er een direct geldelijk gewin was, zijn er andere voordelen die uit dit voorbeeld naar voren komen. Volgens Shantanu Dixit geeft dit voorbeeld duidelijk aan dat de MSEB de neiging heeft om de vraag naar elektriciteit te overschatten en daardoor een “schaarste-psychose” te creëren. Verder zei de MSEB dat er jaarlijks altijd ongeveer 17% verlies optreed bij transmissie en distributie. Maar tijdens de publieke hoorzittingen kwam naar boven dat die verliezen in werkelijkheid rond de 30% lagen. Dit komt overeen met een financieel verlies van rond de 20 miljard Rs. (ongeveer 2 miljoen euro) per jaar. De meningsverschillen waren zo groot dat de MSEB uiteindelijk een heel nieuw voorstel op tafel legde. Dit nieuwe voorstel werd opnieuw aan een publiek debat onderworpen en uiteindelijk in mei 2000 aangenomen. Shirish Deshpande, van Mumbai Grahak Panchayat, is er van overtuigd dat dit proces de waarde van het TRD heeft aangetoond. Maar het is niet alleen maar een rooskleurig plaatje. Het is mogelijk dat mensen met andere belangen proberen om de bevoegdheid van organen als het MERC aan te tasten om op deze manier het TRD proces de nek om te draaien. Deze gevaren kunnen allen maar worden weerstaan als burgers op hun rechten blijven staan. Samenvatting van Subodh Wagley, “Tapping Consumer Power,” The Hindu–India, September 11, 2000.

2.5 Naar energietransformatie: diverse initiatieven

Bij de hervorming van de energiesector naar energietransformatie kunnen er drie gebieden van actie worden aangewezen. Ten eerste zouden elektriciteitsregelingen moeten worden hervormd op zo’n manier dat ze de principes van het publieke belang beter weerspiegelen. Ten tweede zouden publiek beheerde nutsbedrijven heruitgevonden moeten worden zodat ze een echte basis hebben voor “publieke macht” of “macht van de gemeenschap.” Ten derde zouden maatschappelijke organisaties voor de burger zich moeten organiseren en zich moeten opwerpen als grootaandeelhouder van het proces van energietransformatie. Hieronder worden voorbeelden van actie uit iedere categorie besproken.

2.5.1 Hervorming van de regels voor energietransformatie.

De hervorming van de regels voor energieliberalisering is ontworpen om de grenzen voor het toetreden tot de markt te slechten en om concurrentie tussen de marktdeelnemers aan te moedigen. Die regelingen richten zich vaak op het versterken van nieuwe elektriciteitsaanbieders en marktpartijen op grond van de aanname dat ze efficiëntievoordelen meebrengen en daardoor het belang van het publiek op de lange termijn dienen. In sommige landen proberen de regelgevers echter de markten te leiden en/of te aan te vullen door specifieke beleidsmaatregelen in te stellen ter bescherming van het publieke belang. Er kan bijvoorbeeld worden bepaald dat alle klanten moeten meebetalen aan programma’s voor het algemeen belang, zoals de bescherming van klanten met een laag inkomen en projecten voor energie-efficiëntie (System Benefit Charge). Om duurzame energie op de energiemarkten te promoten kunnen regelgevers ook nog eisen dat een bepaald percentage van de totale opwekcapaciteit van een elektriciteitsbedrijf of een nieuw verkregen capaciteit op een bepaalde datum afkomstig moet zijn van duurzame energiebronnen (Renewable Portfolio Standards) (zie CEEP, 2000 voor details). De bovengenoemde maatregelen en andere beleidsmaatregelen zouden de negatieve invloed op gelijkheid en het milieu, veroorzaakt door energieliberalisering, kunnen verzachten en zelfs kunnen omkeren. Het opstellen van een dergelijk overheidsbeleid wordt echter vaak sterk tegengewerkt wanneer private belangen een grote rol spelen bij het vormen van de markt. Zodra markten eenmaal de richting van de toekomst van de elektriciteit mogen bepalen, zullen regelgevers steeds minder macht hebben om de private belangen te richten naar de publieke beleidsdoelstellingen. In deze context krijgen initiatieven voor “regelgeoriënteerde hervorming van de energiesector” hernieuwde aandacht. Voorstanders van zulke initiatieven betogen dat de elektriciteitsvoorraad niet kan worden overgelaten aan de luimen van de markt of aan de overgebleven regulerende maatregelen, en ze voeren aan dat in de elektriciteitssector een gecentraliseerde structuur van regelgeving moet blijven bestaan. Ze wijzen erop dat landen de economische en milieuprestaties van de elektriciteitssector aanzienlijk kunnen verbeteren door het bestaande systeem van regelgeving te veranderen in plaats van het te vervangen door een onzeker marktsysteem. Een van de belangrijkste initiatieven voor de hervorming van de regelgeving is geïntegreerde planning van de hulpbronnen (GPH). Dit is erop gericht om de elektriciteitsregelgeving te verbeteren door van elektriciteitsbedrijven te eisen dat ze alle opties voor het opwekken van energie, grote en kleine en de opties voor de vraagzijde en de aanbodzijde, overwegen, om uit te zoeken hoe tegen de laagste kosten aan de verwachte vraag naar energie kan worden voldaan. In sommige gevallen eisen de regelgevers van de nutsbedrijven dat ze milieukosten van het opwekken van energie meenemen in de berekening van de mix van laagste kosten-minste hulpbronnen. Wanneer GPH juist wordt ingevoerd, kan het de elektriciteitssector in ontwikkelde landen en in ontwikkelingslanden van dienst zijn bij het verminderen van de afhankelijkheid van grote gecentraliseerde projecten, waarbij geld wordt bespaard en de slechte sociale en milieu-invloeden worden verbeterd (PRAYAS, 1999). Aangezien GPH-processen vaak uitvoerige processen van publieke participatie inhouden, kunnen diverse aandeelhouders ook nog de plannen van de nutsbedrijven voor energieontwikkeling bekijken en alternatieven voorstellen. Hoewel de GPH-methode vaak wordt ingevoerd in een systeem van een gereguleerd monopolie, sluit de invoering ervan de mogelijkheid van marktconcurrentie niet uit. Wanneer een nutsbedrijf of een regelgevend orgaan bijvoorbeeld zijn eigen plan van geïntegreerde hulpbronnen als een bench-mark gebruikt, kan hij een concurrerend proces van bieden beginnen om te zien of er een marktentiteit is die projecten kan aanbieden om de kosten van energievoorziening te verlagen. Zulke projecten kunnen worden verenigd in het uiteindelijke plan voor het elektriciteitsaanbod (Regulatory Assistant Project, 2002). Op deze manier kunnen de technologie en het kapitaal dat over de grens van de elektriciteitsindustrie ligt worden gebruikt zonder dat de elektriciteitsindustrie helemaal wordt overgeleverd aan de markt. Een ander belangrijk initiatief voor de hervorming van de regelgeving is op prestatie gebaseerde regelgeving (PGR). Het is een “regulerende benadering die afhankelijk is van financiële prikkels en ontmoedigingen om het gewenste gedrag van een gereguleerd bedrijf te bereiken” (Regulatory Assistance Project, 1998). Het werd in de elektriciteitssector toegepast om de veelbekritiseerde neiging van veel gereguleerde nutsbedrijven om ingebouwde inefficiëntie te ontwikkelen, tegen te gaan. Wanneer de winst van een elektriciteitsbedrijf bijvoorbeeld wordt bepaald door zijn kapitaalgoederen, zoals in het geval van regelgeving op basis van het rendementspercentage, dan is het bedrijf geneigd om de voorkeur te geven aan kapitaalintensieve elektriciteitscentrales op grote schaal boven andere manieren om met minder kapitaal te voldoen aan een gegeven elektriciteitsvraag. Bij een prijsreguleringsysteem ontstaat er ook inefficiëntie, omdat winsten worden verbonden aan het aantal verkochte kWh waardoor nutsbedrijven hun elektriciteitsafzet proberen te maximaliseren ook als ze dezelfde diensten kunnen verlenen met minder energie. De verschillende vormen van PGR richten zich er allemaal op om de winsten van de nutsbedrijven los te koppelen van de elektriciteitsafzet of het totale goederenkapitaal. Hoewel PGR geen tovermiddel is, kan een goed ontworpen PGR “bestaande ontmoedigingen voor het investeren in verbeterde efficiëntie vervangen door positieve beloningen voor een uitmuntende prestatie” (Regulatory Assistance Project, 1998). Een van de meest voorkomende PGR’s is de regulering d.m.v. een opbrengstlimiet, waardoor de maximale opbrengst van een nutsbedrijf wordt beperkt. Bij een dergelijk regulerend systeem hebben nutsbedrijven meer prikkels om de kosten van het opwekken van energie te minimaliseren en zich zo efficiënt mogelijk te richten op het leveren van de benodigde elektriciteitsdiensten. Natuurlijk is het mogelijk dat elektriciteitsbedrijven eenvoudigweg banen schrappen om de kosten te drukken. Als deze regeling echter wordt gecombineerd met andere prikkels voor technische innovaties, dan zou PGR nutsbedrijven kunnen motiveren om op een sociaal wenselijke manier te werk te gaan.

2.5.2 Herontdekken van publieke kracht

Sommige mensen betogen in debatten over energieliberalisering dat het behouden of opnieuw opzetten van door de overheid beheerde nutsbedrijven de sleutel is tot het verzekeren van betrouwbaarheid, betaalbaarheid en duurzaamheid van het elektriciteitsaanbod. Voorstanders van publieke energie benadrukken dat publieke nutsbedrijven vanwege hun not-for-profit aard tegen lagere kosten elektriciteit kunnen leveren aan consumenten en diverse programma’s voor het algemene nut kunnen uitvoeren, die niet zo gemakkelijk worden uitgevoerd door private bedrijven die door winst zijn gedreven (zie http://www.APPAnet.org voor details). Hoewel openbare nutsbedrijven overal ter wereld worden afgeschilderd als een symbool van inefficiëntie op managementgebied of organisatorische stagnatie, ontstaan deze problemen vaak als gevolg van een reguleringsstructuur, zoals in het vorige onderdeel is besproken, in plaats van automatisch als gevolg van het soort eigendom. Als ze onderworpen is aan slimme regelgeving en effectief publiek toezicht, dan kan publieke energie inderdaad het beste middel worden om burgers van elektriciteitsdiensten te voorzien, gebaseerd op principes van algemeen belang. Hernieuwde aandacht voor publieke energie na de elektriciteitscrisis in Californië laat zien dat publieke energie heruitgevonden kan worden om de nieuwe uitdagingen van de eenentwintigste eeuw aan te gaan (zie kader 2). Er zijn veel vormen van publieke energie, maar gemeentelijke nutsbedrijven en elektriciteitscoöperaties vormen het grootste deel. Gemeentelijke nutsbedrijven worden opgezet als onderdeel van de formele structuur van plaatselijke overheden en worden vaak in stedelijk gebied opgezet, terwijl coöperaties vaak gebaseerd zijn op gemeenschapsorganisaties, die vaker in landelijke gebieden voorkomen. Toen elektriciteitsnetwerken voor het eerst werden opgezet in vooraanstaande geïndustrialiseerde landen als de VS, Groot-Brittannië en Duitsland, speelden gemeentebesturen een belangrijke rol bij het beheren van het systeem, ofwel door het afgeven van een bedrijfsconcessie ofwel door het opzetten van eigen nutsbedrijven. Hoewel het aantal gemeentelijke nutsbedrijven enorm is verminderd door de golf van fusies en acquisities halverwege de twintigste eeuw, leveren sommige nog steeds betaalbare energie aan de burgers. In de VS bestaan er bijvoorbeeld nog 2009 gemeentelijk beheerde nutsbedrijven, waarvan een paar concessies, en ze bedienen 15% van het totale aantal elektriciteitsklanten (U.S. EIA, 2002). Deze gemeentelijke nutsbedrijven rekenen over het hele land gezien minder dan private nutsbedrijven (APPA, 2002). Gemeentelijk beheerde nutsbedrijven worden beheerd door de “consumenten-eigenaars” door middel van plaatselijk gekozen of aangewezen ambtenaren. De meerderheid van de gemeenschappen met gemeentelijk beheerde nutsbedrijven brengt de beherende autoriteit onder in de gemeenteraad, maar sommige gemeenschappen institutionaliseren de democratische controle ervan door leden voor de raad van het nutsbedrijf direct door de burgers te laten kiezen. Hoewel deze leiding slechte investeringsbeslissingen kan nemen waardoor het belang van de burgers wordt geschaad, is het gemakkelijker om haar rekenschap te laten afleggen voor haar fouten dan haar tegenhanger in nutsbedrijven in private of in overheidshanden. Door raadsverkiezingen hebben de inwoners van Sacramento, Californië, bijvoorbeeld de leiding van het gemeentelijk beheerde nutsbedrijf Sacramento Municipal Utility District (SMUD), die het bedrijf tot op de rand van het faillissement bracht door grote investeringen in dure kernenergieprojecten, naar huis gestuurd. Vandaag de dag is SMUD een van de grootste elektriciteitsbedrijven in de VS en een belangrijke leider op het gebied van energie-efficiëntie en investeringen in duurzame energie (zie Smeloff en Asmus, 1997 voor details of bezoek de website van SMUD http://www.smud.org). Er komt steeds meer belangstelling voor het model van het gemeentelijk beheerde nutsbedrijf na de elektriciteitscrisis in Californië, omdat de gemeentelijk beheerde nutsbedrijven in die staat niet onderhevig waren aan de prijsinstabiliteit. Omdat ze niet waren onderworpen aan de drang naar gedwongen deregulering konden ze faciliteiten voor de productie van elektriciteit in eigendom houden en/of overeenkomsten voor de aankoop van energie op lange termijn aangaan. Hierdoor betaalden ze gemiddeld slechts 30 dollar per kWh terwijl de groothandelsprijs in Californië steeg naar 377 dollar per kWh. Nu onderzoeken veel gemeenschappen in de VS de optie om eigen gemeentelijk beheerde nutsbedrijven op te zetten. San Francisco probeert bijvoorbeeld om de installaties voor distributie en transport op te kopen van de huidige eigenaar, PG&E, om zo een gemeentelijk beheerd nutsbedrijf op te zetten. Ook heeft de stad besloten om ’s werelds grootste zonne-energienetwerk (50 MW) te bouwen. Dit plaatselijke energieproject zal worden gefinancierd door de Solar Bond Authority, hetgeen in 2001 door de kiezers werd goedgekeurd (zie http://www.local.org voor details). In ontwikkelings- en overgangslanden zijn plaatselijke overheden soms ook enorm betrokken bij het leveren van elektriciteit aan de burgers als onderdeel van de gemeentelijke dienstverlening. Hoewel sommige succesvol zijn bij het leveren van elektriciteit, zijn andere ten onder gegaan aan financiële problemen die vaak werden veroorzaakt door niet-betaling of te lage betaling van hun diensten. In veel gevallen staan die plaatselijke overheden onder druk om hun gemeentelijke nutsbedrijven te privatiseren of om bij de levering van elektriciteitsdiensten commerciële principes toe te gaan passen, hetgeen over het algemeen betekent dat armen worden afgesloten van elektriciteit. Sommige gemeentewerkers en andere leden van gemeenschappen stellen echter voor hun gemeentelijk beheerde nutsbedrijven te “herontdekken” door middel van een totale hervorming van plaatselijke overheden evenals verhoogde inspanningen om op efficiënte wijze elektriciteit te leveren (zie kader 3). Hun voorstel verdient meer aandacht gezien het belang van een op openbare dienstverlening gerichte werkzaamheid van het elektriciteitssysteem in ontwikkelings- en overgangslanden. Het model van elektriciteitscoöperaties kan een belangrijk onderdeel vormen van de inspanningen voor de energiehervormingen, vooral wanneer het gaat om het aanleggen van elektriciteit in landelijke gebieden. Volgens het Internationale Energie Agentschap (IEA) heeft ongeveer een kwart van de wereldbevolking, zo’n 1,6 miljard mensen, geen elektriciteit. De grootste concentratie mensen die geen elektriciteit heeft is, wordt gevonden in Afrika ten zuiden van de Sahara, Zuid- en Zuidoost-Azië, en 80% van hen woont in landelijk gebied (IEA, 2002). Hoewel andere vormen van energie misschien dringender nodig zijn, zorgt het gebrek aan toegang tot elektriciteit voor een belangrijke barrière voor duurzame ontwikkeling, aangezien elektriciteit van onmisbaar belang is voor het voorzien in adequate gezondheidszorg, goed onderwijs en andere sociale diensten. De aanleg van elektriciteit in landelijke gebieden is in veel delen van de wereld nog niet gebeurd gedeeltelijk vanwege de hoge kosten van het verbinden van de dun bevolkte landelijke gebieden met gecentraliseerde energiefaciliteiten. Ondanks de hoop dat door het openbreken van de energiemarkt kapitaal bijeengebracht zou worden dat benodigd is voor de aanleg van elektriciteit, heeft de energieliberalisering tot nu toe niet voor een versnelling van de aanleg van elektriciteit in landelijke gebieden gezorgd. Dat komt omdat private investeerders in de elektriciteitsindustrie zich richten op lucratieve stedelijke en industriële gebruikers. Zonder speciaal beleid van de overheid om aan de behoefte van de niet-aangesloten landelijke gebieden te voldoen, zal het elektriciteitsgat daarentegen steeds groter worden. In sommige landen wordt er een concessiemodel uitgeprobeerd, waarin het monopolie voor een gebied wordt gegeven aan de concessionaris met het laagste bod op kosten-/subsidiegebied, om de landelijke gebieden van dienst te zijn. Hoewel dit model er gewoonlijk op is gericht om met overheidssubsidies als lokmiddel buitenlands privé-kapitaal aan te trekken, kunnen plaatselijke non-profitorganisaties ook succesvol worden ingezet bij het aanleggen van elektriciteit in landelijke gebieden. In feite is de door de consument beheerde elektriciteitscoöperatie in veel delen van de wereld een van de belangrijkste middelen om het landelijke gebied van elektriciteit te voorzien. Landelijke elektriciteitscoöperaties in de VS speelden bijvoorbeeld een onmisbare rol bij het verbinden van het landelijke gebied met door de federale regering betaalde energiefaciliteiten, die waren gebouwd om het publiek van betaalbare elektriciteit te voorzien (zie de website van de National Rural Electric Cooperative Association, http://www.nreca.org voor details). Terwijl landelijke elektriciteitscoöperaties zich in het verleden richtten op een aansluiting op het landelijk elektriciteitsnet, richten ze zich nu op elektriciteitstechnologieën los van het elektriciteitsnet of op een mini-elektriciteitsnet, die vaak zijn gebaseerd op duurzame energiebronnen als zonne-energie, wind- en biomassa-energie. Eigenlijk worden systemen los van het elektriciteitsnet en gebaseerd op duurzame energiebronnen nu beschouwd als een van de meest levensvatbare opties om elektriciteitsdiensten te leveren aan de bevolking in landelijk gebied in veel ontwikkelingslanden (zie Byrne e.a., 1998). Hoewel de initiële kosten van het installeren van dergelijke systemen nog heel hoog zijn, kunnen landelijke coöperaties of andere gemeenschapsorganisaties ze financieren door een combinatie van vergoedingen van gebruikers, overheidssubsidies en micro/mini kredietfinanciering. Zoals duidelijk wordt uit enige succesvolle gevallen, kan de economische en de milieutechnische duurzaamheid van elektriciteitssystemen op plaatselijk niveau ook nog enorm worden vergroot wanneer ze ontworpen zijn om onmisbare energiediensten aan de gemeenschap te leveren (bijv. irrigatie, koeling van medicijnen, het verlichten van gemeenschapsfaciliteiten enz.). Het is vanzelfsprekend dat eigendom of beheer in handen van de gemeenschap de kans vergroot dat het ontwerp van een bepaald elektriciteitssysteem het best in de behoeften van die gemeenschap kan voorzien.

[Kader 9] Post-crisis Californië en publieke elektriciteitsproductie

Na de dramatische elektriciteitscrisis in Californië in 2000-2001 heeft de regering van de staat Californië besloten om het experiment met de deregulering te beëindigen. Vanaf 1 januari 2001 is de California Power Exchange (markt voor elektriciteit, vergelijkbaar met de Nederlandse APX zie http://www.apx.nl/) afgeschaft en is het Department of Water Resources verantwoordelijk voor het inkopen van elektriciteit voor eindgebruikers bij drie elektriciteitsproducenten. (Pacific Gas and Electric, Southern California Edison en San Dieago Gas and Electric) (kijk op http://www.water.ca.gov). Al snel stabiliseerde de groothandelsprijzen omdat de elektriciteitsproducenten meer geneigd waren elektriciteit te verkopen aan de overheid dan aan de zwaar bekritiseerde elektriciteitsbedrijven. Een recente analyse laat echter zien dat de prijs nog lager had kunnen zijn als het Department of Water Resources niet zo gehaast contracten had afgesloten. Momenteel wordt er onderzocht of de elektriciteitsproducenten te hoge prijzen hebben gevraagd van de overheid. Afhankelijk van de uitkomst van het onderzoek lijkt het er op dat er aanpassingen aan de contracten zullen plaatsvinden. (Kijk voor meer informatie op de website van The Utility Reform Network (TURN), http://www.turn.org). In een poging om de betrouwbaarheid van het elektriciteitsnet te vergroten en om de milieukwaliteit op lange termijn toe te laten nemen is er in Californië een publiek elektriciteits agentschap genaamd Consumer Power and Conservation Financing Authority (Power Authority). Dit moet er voor zorgen dat er voldoende elektriciteit is (reserve capaciteit) zodat er in Californië nooit meer een tekort is of dat de prijzen te absurd stijgen. Om dit doel te bereiken is de Power Authority bezig om “hernieuwbare bronnen te ontwikkelen, energie-besparingsmaatregelen te financieren en een strategische elektriciteitsreserve te bouwen om het publiek te beschermen tegen private markt prijs manipulatie.” (CPCFA, 2001; zie http://www.capowerauthority.ca.gov/default.htm). De post-crisis maatregelen die genomen worden door Califonië zijn niet bedoeld om de gehele elektriciteitsmarkt te vervangen, maar zijn bedoeld als aanvulling en complementering op de private investeringen in de elektriciteitssector door organen die het publieke belang voorop hebben staan. Of dit genoeg zal zijn om de gaten in het systeem te dichten is nu nog niet te zeggen. (op de website van de Foundation of Taxpayers and Consumer Right, http://www.consumerwatchdog.org, staat een nog radicaler voorstel voor het herstellen van publieke elektriciteits voorziening). Hoe dan ook, de ontwikkeling van de relatie tussen de overheid, de private bedrijven en de consumenten in post-crisis Californië is het waard om te blijven volgen. Zeker voor mensen die in landen wonen en te maken hebben met de bedrijven die ook in Californië actief zijn.

2.5.3 Het mondig maken van de burgergemeenschap

Het veranderen van de richting van de hervorming van de energiesector is in veel landen een gevecht tegen de bierkaai. Er zijn ideologische, financiële en politieke barrières, die de pogingen om een nieuwe consensus over een sociaal wenselijke manier van hervorming van het elektriciteitssysteem te bereiken, frustreren. De met elkaar verbonden processen van liberalisering en globalisering zorgen ook voor een serieuze structurele uitdaging voor diegenen die de hervorming van de energiesector tot marktoriëntatie in hun eigen land weerstaan. Maar al te vaak leggen internationale financiële instellingen bijvoorbeeld liberalisering en privatisering op aan de lenende landen. In sommige gevallen verschaffen multinationale ontwikkelingsbanken zoals de Wereldbank en de Aziatische ontwikkelingsbank in sommige landen leningen om beleidsveranderingen voor privatisering en liberalisering te promoten, met name in respectievelijk India en Indonesië. Belangrijker nog, de algemene overeenkomst inzake handel en diensten (GATS) waarover op dit moment wordt onderhandeld, kan de mogelijkheden voor het creëren van een gemeentelijk nutsbedrijf uitsluiten, omdat de voorziening in gemeentelijke diensten onder de nieuwe overeenkomst onderworpen zou kunnen zijn aan concurrentie (Cohen, 2002). Ook wordt het VN-systeem, zoals duidelijk werd uit de besprekingen tijdens de top in Johannesburg, overgenomen door de taal van het neoliberalisme en beveelt het de oplossingen van de private sector aan om de problemen van de energiesector aan te pakken, in plaats van een brede reeks mogelijkheden voor hervorming te presenteren. Maatschappelijke organisaties van burgers overal ter wereld geven uiting aan hun afwijkende mening over de marktgeoriënteerde hervormingen van de energiesector. Ze hebben echter niet altijd dezelfde mening: consumentengroeperingen, vakbonden en milieuorganisaties ondervinden soms dat ze strijdende belangen hebben. Consumentengroeperingen richten zich bijvoorbeeld vaak op het laag houden van de elektriciteitsprijzen, hetgeen milieuorganisaties nu juist vaak een onderdeel van het probleem in de meeste ontwikkelde landen vinden. Terwijl vakbonden iedere poging tot liberalisering en privatisering opvatten als een ernstige aanval op de macht van de vakbonden in de publieke sector, die in veel landen de meeste georganiseerde werknemers vertegenwoordigen, vinden milieuactivisten de energieliberalisering een nieuwe mogelijkheid om milieuvriendelijke energiebronnen te propageren, vooral wanneer de bestaande regimes van overheidsmacht sterk gebonden zijn aan kolen en kernenergie. Verschillende maatschappelijke groeperingen van burgers overbruggen die verschillen in opvatting met betrekking tot de hervorming van de energiesector door het succesvol organiseren van een coalitie met een brede achterban, die grote maatschappelijke organisaties van burgers, associaties voor publieke energie en bedrijfstakken voor duurzame energie omvatte. In Minnesota in de VS werd er halverwege 1995 een verbond gesloten tussen elektriciteitscoöperaties, gemeentelijke nutsbedrijven, voorstanders van energie voor mensen met een laag inkomen, en voorstanders van schone energie om samen te werken in het debat over de herstructurering van de elektriciteitssector. Deze groeperingen, vaak op veel punten tegenstanders, zijn gaan samenwerken om ervoor te zorgen dat er vorm wordt gegeven aan de toekomst van de elektriciteitsbedrijfstak met publieke belangen sterk in het achterhoofd. De principes die ze voorstelden hielden in het onderhouden van doelen van publiek belang als veiligheid, betrouwbaarheid en normen voor klantenservice, bescherming van klanten in verpleeginstellingen en mensen met een laag inkomen, rentmeesterschap van de omgeving door middel van kosteffectief behoud en duurzame energie, en een voortdurende regulerend toezicht, vastgelegd in de geïntegreerde planning van de hulpbronnen (zie http://www.justenergy.org voor details). In Zuid-Korea worden gelijksoortige initiatieven ontplooid. Hoewel er verschillen in opvatting blijven bestaan, heeft de voortdurende dialoog tussen vakbonden en op het milieu gerichte NGO’s geholpen om een gemeenschappelijk uitgangspunt met betrekking tot privatisering en liberalisering van de energiesector te bereiken. Vakbonden leggen nu de nadruk op het democratiseren van het beheer van de sector en nemen ook milieuoverwegingen op in de hervormingen van de energiesector. Milieugroeperingen aan de andere kant, erkennen het gevaar dat hervormingen zouden kunnen leiden tot onbeheersbare private oligarchieën in plaats van tot efficiënte en duurzame elektriciteitsmarkten. Als resultaat van deze groeiende onderlinge verstandhouding hebben grote Zuid-Koreaanse NGO’s die zich bezighouden met het milieu, vrouwenzaken en politieke hervorming samen met de vakbonden een gezamenlijke statement gemaakt tijdens de een maand durende staking van de werknemers in de energiesector in 2002, waarbij ze er bij de regering op aandrongen om de voorgenomen verkoop van bedrijven die energie opwekken te schrappen. Daarvoor in de plaats eisten ze dat de regering een echte dialoog zou aangaan met maatschappelijke burgerorganisaties over een milieuvriendelijke en sociaal rechtvaardige herstructurering van de elektriciteit (zie Mun, 2002 voor details). Ook in Zuid-Afrika proberen werknemers van de gemeente zich bezig te houden met dingen die verdergaan dan baanzekerheid en hebben ze alternatieve plannen voorgesteld voor de herstructurering van de publieke sector waaronder ook hervormingen van de energiesector vallen. Door middel van verscheidene activiteiten die door de vakbond worden gesponsord, zorgt de Zuid-Afrikaanse bond voor werknemers bij de gemeente (SAMWU) ervoor dat de leden erover gaan nadenken hoe de dienstverlening kan worden veranderd ten voordele van de gemeenschap (zie kader 3). Een van de barrières voor de effectieve betrokkenheid van maatschappelijke burgergroeperingen bij het debat over hervormingen in de energiesector is het feit dat de NGO’s een gebrek aan institutionele capaciteiten hebben. In veel delen van de wereld hebben NGO’s niet voldoende expertise en ervaring in elektriciteitsbeleid en in zaken betreffende planning, omdat die zaken al zo lang alleen binnen een kringetje van experts werden besproken. Het eisen van vrije toegang tot informatie en het meedoen aan het besluitvormingsproces zou hele nieuwe mogelijkheden voor betrokkenheid van NGO’s in de hervorming van de energiesector kunnen betekenen. Groeperingen in verschillende sectoren en verschillende landen moeten echter snel hun kennis delen en hun standpunten uitwisselen, om de nieuwe mogelijkheden die uit een open debat komen, te maximaliseren. Gezien de wereldwijde aard van de drang naar energiehervorming en het verband met het beleid van grote internationale financiële instellingen, kunnen de pogingen om het vraagstuk op regionaal en internationaal niveau op te lossen, niet verder worden uitgesteld.

[Kader 10] Zuid-Afrikaanse ambtenaren kijken verder dan hun neus lang is

De South Africa Municipal Workers Union (SAMWU) heeft zich ingespannen om alternatieve plannen te bedenken voor de herstructurering van de elektriciteitsmarkt. Tussen april en juni 2001 organiseerde de vakbond in bijna alle provincies workshops over alternatieven voor liberalisering. Het doel was om uit te vinden in welke vorm en tot welke prijs de sector geherstructureerd kon worden en om voorstellen te ontwikkelen om de publieke dienstverlening te verbeteren. De workshops waren zo opgezet dat de deelnemers nadachten over het veranderen van de publieke dienstverlening zodat lokale gemeenschappen er het meest van zouden profiteren. Om dit te bereiken werden er twee verschillende activiteiten ondernomen. Ten eerste werd er casussen bestudeerd waarbij op een succesvolle manier de publieke dienstverlening was hervormd. Het ging het hierbij om het participatieve begrotingsbeleid van Porto Alegre, Brazilië; de vakbondsgeleide herstructurering van het gemeentelijk ambtenarenapparaat in Malung, Zweden; en SAMWU’s eigen publieke-publieke samenwerking met de watervoorziening in Odi. De tweede activiteit was een simulatie en rollenspel. De deelnemers kregen details over een waterleidingbedrijf in een niet bestaande gemeente waarbij zich allerlei technische en financiële problemen voordeden. De deelnemers moesten een herstructureringsplan maken en dat aan het “management” presenteren. De workshopbegeleider was de CEO en een deel van de participanten werden tot “managers” gemaakt. De plannen werden vervolgens aan het “management” gepresenteerd, waarna de plannenmakers zeer kritisch werden ondervraagd over hun plannen. Hierna werd het rollenspel nabesproken en werd er een link gelegd met het vakbondswerk van de deelnemers. In het algemeen duurde het even voordat de deelnemers een verschuiving hadden gemaakt van het denken aan “banen” naar het denken aan “dienstverlening”. Als deze horde eenmaal was genomen konden de daadwerkelijke problemen en de strategische vragen beantwoord gaan worden. Veranderingen naar een markt-model worden vaak als ‘vooruitgang’ gepresenteerd terwijl er een aanslag wordt gepleegd op de publieke dienstverlening. De onderwerpen en debatten uit deze workshops moeten nu op de werkvloer terecht gaan komen. Ook moet de vakbond de relaties versterken met lokale gemeenschappen. Said DJ Khoza, Noord-Westelijk provinciaal voorzitter: ‘Wij zijn te ver van lokale gemeenschappen af komen te staan...we moeten kunnen zegen dat iedere SAMWU-strijd een strijd van de gemeenschap is.’ SAMWU is momenteel druk bezig om de banden met lokale gemeenschappen aan te halen. Zo participeert SAMWU in anti-privatiserings forums in de West-Kaap en in Guateng. In verschillende andere provincies wordt er gedacht over het opzetten van dergelijke forums. Terwijl zulke fora natuurlijk belangrijk zijn ligt de echt uitdaging bij het bereiken van nieuwe mensen. Samenvatting van : John Pape, "Public Sector Alternative, SAMWU’s Effort", South African Labour Bulletin,Volume 25, Number 4, August 2001 pp. 45-50

Literatuurlijst

Algemen Energie Raad (2003) "Energiemarkten op de weegschaal - Signaleringsadvies van de energieraad over liberalisering van de europese elektriciteitsmarkt" http://www.energieraad.nl/Adviezen/Adviezen%202003/Advies%2003-3%20Netwerksectoren/signaleringsadvies%20Energiemarkten.pdf American Public Power Association. 2002. "Factsheet: Public Power Cost Less." Available at: www.appanet.org/pdfreq.cfm?PATH_INFO=/about/statistics/ppcostsless2000.pdf&VARACTION=GO AUTE [Agrupación UTE] (2001) 'Inversiones de UTE en Generación', policy paper presented to the Comité de Industria y Energía de la Cámara de Representantes, Montevideo (14 June). Aznárez, J. J. (2002) 'Fox pierde pie en la liberalización eléctrica', El País Negocios [Madrid] (May 5). Bayliss, K. (2001) 'Privatisation of electricity distribution: some economic, social and political perspectives'. PSIRU Report no. 2001- 04- E- Distrib. doc. Greenwich: Public Services International Research Unit. Bayliss, K. (2002) 'Privatisation and poverty: the distributional impact of utility privatisation'. Centre on Regulation and Competition Working Paper no. 16. Manchester: Manchester University. Bello, W. (2000) 'Payoff scandal hits ADB- backed power privatization in The Philippines'. Retrieved May 4, 2002, from www.focusweb.org/publications/2000/Payoff%20Scandal%20Hits%20ADB-backed%20Power%20Privatization%20in%20the%20Philippines.htm Benjamin, C. (2001) 'The Reason for the Energy Crisis in Brazil', paper presented at the III ICEM Regional Energy Conference - International Federation of Chemical, Energy, Mine and General Workers' Unions, Rio de Janeiro (10- 13 September). Besant- Jones, E. and B. Tenenbaum (2001) 'Lessons from California's Power Crisis', Finance & Development (38) 3. Bond, P. (2002) 'Power to the People in South Africa: Operation Khanyisa! and the Fight Against Electricity Privatization', Multinational Monitor (23) 1). Brennan, Timothy, Karen L. Palmer, Raymond J. Kopp, Alan J. Krupnick, Vito Stagliano, and Dallas Burtraw. 1996. A Shock to the System: Restructuring America's Electricity Industry. Washington, DC: Resources for the Future. Byrne, J. and Y. M. Mun (2001) 'Toward a New Political Economy of Energy Commons: Lessons from U. S Electricity Restructuring- Preliminary Analysis', paper presented at the Sustainable and Peaceful Energy Network for Asia (SPENA) Conference, Jakarta (29 Sept. - 1 October). Byrne, John, Bo Shen, and William Wallace. 1998. "The Economics of Sustainable Energy for Rural Development: A Study of Renewable Energy in Rural China." Energy Policy. Vol. 26. No.1: 45-54. Campbell White, O. and A. Bhatia (1998) Privatization in Africa. Washington. DC: IBRD/ World Bank. Center for Energy and Environmental Policy (CEEP). 2000. Environmental Policies for a Restructured Electricity Market: A Survey of State Initiatives. Newark, DE: CEEP. Cifarelli, V. (2000) 'El proceso de privatizaciones del sector de la energía eléctrica en Argentina 1992- 2000', paper presented at the Segundo Seminario Internacional sobre la Privatización de la Industria Eléctrica, Unión de Trabajadores de la Industria Eléctrica y Riego (UTIER), San Juan de Puerto Rico (2- 4 September). Cohen, Marjorie Griffin, 2002. From Public Good to Private Exploitation: Electricity Deregulation, Privatization and Continential Integration. Ottawa, Canada: Canadian Center for Policy Alternatives. Costa, N. (2001) 'IMF and Energy Pirates Made Brazil's Electricity Crisis, 'California Style', Executive Intelligence Review (28) 27. De Luca, L. [ed.] (1998) Labour and Social Dimensions of Privatization and Restructuring (Public Utilities: Water, Gas, Electricity). Geneva: International Labour Office. Derde Enregienota - 1996 - SDU Dubash, K. Navroz (ed.). 2002. Power Politics: Equity and Environment in Electricity Reform. Washington, DC: World Resources Institute EIA [Energy Information Agency] (2002) International Energy Outlook 2002. Washington: Energy Information Agency. EnergieNed (2003) "Energie Nederland Special" FTCR [The Foundation for Taxpayer & Consumer Rights] (2002) 'HOAX: How Deregulation Let the Power Industry Steal $71 Billion From California'. Santa Monica: The Foundation for Taxpayer & Consumer Rights Gayatriiyer, B. (2002) ' Energy: More than a Power Problem', The Earth Times (March 27). Retrieved May 4, 2002, from www.earthtimes.org/mar/energymorethanmar27_02.htm Ghosh, J. (1999) 'Cyclones, Power and Social Responsibility', Guy, Simon, Stephen Graham and Simon Marvin. 1997. "Splintering Networks: Cities and Technical Networks in 1990s Britain." Urban Studies. Vol.34. No.2: 191-216. Frontline (16) 25. Retrieved May 4, 2002, from www.flonnet.com/fl1625/16250760.htm Gordon, M. (2002) ' Disastrous electric power privatization: Ontarians will pay a steep price for squandering hydro wealth', Behind the Numbers (4) 1. Ottawa: Canadian Centre for Policy Alternatives. Hall, D. (1999) Electricity restructuring, privatisation and liberalisation: some international experiences'. PSIRU Report no. 9910- E- U- Prob. Greenwich: Public Services International Research Unit. Hall, D. (2001) 'EU competition policies and public services', paper presented at the EPSU Conference - Future of the European Union and Public Services, European Federation of Public Service Unions (EPSU), Brussels (12 December). Hauter, W. and T. Slocum (2001) 'It's Greed Stupid! Debunking the Ten Myths of Utility Deregulation', Critical Mass Energy and Environment Program. Washington, DC: Public Citizen. Hedgecoe, G. (2002) 'Ecuador scraps power sale after bidders pull out'. The Financial Times (April 12). Honty, G. (2002) Energía, Ambiente y Desarrollo en el Mercosur. Montevideo: CLAES, CEUTA and TNI Energy Project. Hughes, Thomas P. 1984. Networks of Power: Electrification in Western Society, 1880-1930. Baltimore, MA and London, England: The Johns Hopkins University Press. Hunt, Sally and Graham Shuttleworth. 1997. Competition and Choice in Electricity. West Sussex, England: John Wiley & Sons Ltd. IEA [International Energy Agency] (1999a) Electricity Market Reform: An IEA Handbook. Paris: International Energy Agency. IEA [International Energy Agency] (1999b) Electricity Reform: Power Generation Costs and Investment. Paris: International Energy Agency. IEA [International Energy Agency] (2001) Competition in Electricity Markets. Paris: International Energy Agency. IEA [International Energy Agency] (2002) World Energy Outlook. Paris, France: IEA. Izaguirre, A. K. (200) 'Private Participation in Energy', Public Policy for the Private Sector, Note no. 208. Washington DC,: The World Bank Group. Keet, Dot. 2000. The Challenges of Globalization to the Public Sector in Southern Africa. Cape Town, South Africa: Alternative Information & Development Centre. Kochladze, M. (2001) 'Power sector reform in Georgia', unpublished document. Tbilisi: Green Alternative - CEE Bankwatch. Lovins, Amory. 1977. Soft Energy Paths: Toward a Durable Peace. Cambridge, MA: Ballinger Publishing Company. Messing, Marc, Paul Freseman and David Morell. Centeralized Power: The Politics of Scale in Electricity Generation. Cambridge, MA: Oelgeschlager, Gunn & Hain, Publishers, Inc. Mun, Yu-Mi. 2002. "Case Study: Power Sector Reform in South Korea." Presented at the Asian Power Sector Reform Workshop held in Bangkok, Thailand, during October 7-10 2002. Oppel, R. A. and Gerth, J. (2002) 'Enron Forced Up California Energy Prices, Document Show', The New York Times (6 May). Oppenheim, J. (2001) 'US electric utilities: a century of succesful democratic regulation of private monopolies; a half- decade of failure of experiments in competition', paper presented at the EPSU Conference - Future of the European Union and Public Services, European Federation of Public Service Unions (EPSU), Brussels (12 December). Pape, John. "Public Sector Alternative, SAMWU's Effort," South African Labour Bulletin, Vol. 25, No. 4, August 2001: 45-50 Patterson, Walt. 2000. Transforming Electricity: The Coming Generation of Change. London, UK: Earthscan. Pollit, M. (1995) Ownership and Performance in Electrical Utilities: The International Evidence on Privatization and Efficiency. Oxford: Oxford University Press. PRAYAS. 1999. Regaining Rationality through Democratization: A Critical Review of Multilateral Development Bank's Power Sector Activities in India. Pune, India: PRAYAS. Rainsford, S. (2001) 'Moldova's Electricity War', BBC News. Retrieved May 4, 2002, from http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1144581.stm Ratepayers for Affordable Green Electricity (RAGE). 1999. The Impact of Utility Deregulation on Consumers and the Environment. Washington, DC: RAGE. Regulatory Assistance Project. 2002. "IRP and Competition." Available at www.raponline.org/Pubs/IssueLtr/PBReg.pdf Regulatory Assistance Project. 1998. "Performance-Based Regulation: A Policy Option for a Changing World." Available at www.raponline.org/Pubs/IssueLtr/PBReg.pdf Rosenberg, B. and J. Kelsey (1999) 'The Privatisation of New Zealand's Electricity Services', paper presented at the International Seminar on the Impacts of Privatisation of the Electricity Sector at the Global Level, Mexico City (20- 27 September). Sant, Girish, Shantanu Dixit and Subodh Wagle. 1995. The Enron Controversy: Techno-Economic Anlaysis and Policy Implications. Pune, India: PRAYAS Slocum, T. (2001) 'Electric Utility Deregulation and the Myths of the Energy Crisis', Bulletin of Science, Technology & Society (2106. Smeloff, Ed and Peter Asmus. 1997. Reinventing Electric Utilities: Competition, Citizen Action, and Clean Power. Washington, DC: Island Press. Tellam, I. [ed.] (2000) Fuel for Change: World Bank Energy Policy: Rhetoric and Reality. London: Zed Books and Both Ends. Thomas. S. (2001) 'The wholesale electricity market in Britain'. PSIRU Report. Greenwich: Public Services International Research Unit. Union of Concerned Scientists. 2000. "Energy Restructuring, Reliability, and the Environment." Testimony before the Senate Committee on Energy and Natural Resources. Available at www.ucsusa.org/clean_energy/renewable_energy/page.cfm?ageID=166 U.S. Energy Information Administration (EIA). 2002. Annual Energy Outlook. Washington, DC: DOE. Vallete, J. and D. Wysham (2002) 'Enron's Pawn: How Public Institutions Bankrolled Enron's Globalization Game', Sustainable Energy and Economy Network Report. Washington, DC: Institute for Policy Studies Vander Stichele, M. (2002) 'The risk of liberalizing the energy sector: a summary of the case study ENDESA'. Retrieved May 4, 2002, from www.tni.org Wagley, Subodh. 2000. "Tapping Consumer Power," The Hindu-India, September 11. Weinberg, Carl J. et al. 1993. "The Distributed Utility: Technology, Customer, and Public Policy Changes Shaping the Electrical Utility of Tomorrow." Energy Systems and Policy. Vol. 15. No.4:307-322. World Bank (1997) World Development Report: The State in a Changing World. Washington, DC: The World Bank. World Bank (1997) Fuel for Thought. Washington, DC: The World Bank.

Websites

GATSwatch.org-Critical Info on GATS: http://www.gatswatch.org ICEM-International Federation of Chemical, Energy, Mine and General Workers' Unions: http://www.icem.org Power to the people: http://www.powertothepeople.org PSI-Public ServicesInternational: http://www.psiru.org PSIRU-Public Services Interntaional Research Unit: http://www.psiru.org Public Citizen's Critical Mass Energy and Environment Program: http://www.citizen.org/cmep SEEN-Sustainable Energy and Economy Network: http://www.seen.org American Local Power Project: http://www.local.org AIDC-Alternative Information & Development Centre: http://aidc.org.za/ APPA-American Public Power Association: http://www.appanet.org Canadian Center for Policy Alternatives: http://www.policyalternatives.ca Center for Energy and Environmental Policy: http://www.udel.edu/ceep Citizen power-Public Policy Research, Education and Advocacy: http://www.citizenpower.org CUPE-Canadian Union of Public Employees: http://www.cupe.ca CNES-Citizens' Network on Essential Services: http://www.servicesforall.org (Previous name: Globalization Challenges Initiative) Just Energy Project for People and the Environment-A Project of Minnesotans for an Energy Efficient Economy: http://www.justenergy.org Municipal Services Project: http://www.queensu.ca/msp Power to the People Project: http://www.powertothepeople.org Regulatory Assistance Project: http://www.rapmaine.org SPENA-Sustainable and Peaceful Energy Network Asia: http://www.ne.jp/asahi/spena/energy-net/ Restore Justice Rates Conference: http://www.restorejustrates.org