Tegenstroom

Het waterkrachtpotentieel van Brazilië is wel vergeleken met de rijkdom aan olie in Saoedi-Arabië. De enorme rivieren in het land genereren de goedkoopste energie ter wereld: de gemiddelde kosten per megawattuur in onlangs gebouwde waterkrachtcentrales is ongeveer 16 dollar, en als de bouwkosten al zijn afbetaald is dat bedrag slechts de helft. Sinds de jaren vijftig van de twintigste eeuw heeft de regering in Brazilië veel in waterkrachtcentrales geïnvesteerd, en halverwege de jaren negentig leverden deze 91% van het nationale energiegebruik. Het wekt geen verbazing dat Brazilië een wereldleider op het gebied van de waterkrachtsector werd, van het plannen en bouwen van dammen tot het leidinggeven bij energieprojecten over de wereld. Niettemin had het land tussen mei en augustus 2001 de grootste energiecrisis ooit, met grote economische verliezen en een periode van drie maanden waarin er constant stroomstoringen waren en er verplichte maatregelen voor energierantsoenering werden opgelegd (Costa, 2001).

Tijdens de vier jaar ervoor had Brazilië de minste regenval sinds de jaren zeventig gehad en daarom kon president F.H. Cardoso op een of andere manier de energiecrisis van 2001 wijten aan de “luimen van Sint Pieter”. De basis voor de crisis kan echter worden teruggevoerd op de zogenoemde ‘gecontroleerde desintegratie’ van het Braziliaanse energiesysteem aan het begin van de jaren negentig. De haast kwam tot uiting in het opzetten van het Nationale Elektriciteitsagentschap (ANEEL), het regulerende orgaan en het middelpunt van het nieuwe model, tijdens het proces van privatisering. Het resultaat was de versnippering, naar Brits voorbeeld, van het voormalig geïntegreerde systeem, waaronder de geleidelijke deregulering van elektriciteitsproductie en -transport.

Een belangrijk onderdeel van de hervorming was de aanpassing van de Braziliaanse energiestructuur zodat het land bijna een gevangene werd van de import van aardgas. De nieuwe geliberaliseerde regeling bepaalde dat aardgas 25% van de productiecapaciteit zou uitmaken, maar dit aandeel zou genoeg zijn om het hele systeem te beheersen, zoals tijdens de energiecrisis duidelijk werd.

De energiecrisis maakte duidelijk hoe groot de invloed van het kartel van aardgas van Enron en andere Amerikaanse en Europese multinationals op de federale overheid is. Het gaskartel is een grote speler bij de uitbreiding van het energiehoofdstuk in de overeenkomst van de Free Trade Area of the America’s (FTAA), gepusht door de regering van de VS en bedrijvenlobby’s. De aanvoer van aardgas naar Brazilië is in hoge mate afhankelijk van de exploitatie van gas in Bolivia, die wordt beheerst door Shell, Enron, British Gas en andere energiebedrijven. Waarschijnlijk gaan dezelfde bedrijven ook de onlangs ontdekte gasvoorraden in Peru beheersen, waarvan de productie in de toekomst aan het Braziliaanse systeem gekoppeld kan worden als het eerste segment van een enorm, wereldomspannend netwerk.

Vóór de crisis werden er door diverse specialisten schriftelijke waarschuwingen afgegeven, waarin de dreigende instorting van het opgehoopte aanbod in de reservoirs werd beschreven. De regering besloot om te gokken op een wolkbreuk die nooit kwam, terwijl het proces van de uitgebreide installatie van private centrales voor aardgas werd ontwikkeld. De crisis had nog veel groter kunnen zijn als Brazilië geen redelijk efficiënt energiebesparingprogramma had gehad, waardoor er sinds de instelling ervan in 1985 meer dan 5000 gigawatt per uur werd bespaard (Honty, 2002).

Vóór de crisis mocht de regering niet investeren in nieuwe centrales en hoogspanningsleidingen, ondanks het feit dat er genoeg geld beschikbaar was. Volgens een overeenkomst die in 1999 met het IMF was getekend, mochten de door de staat beheerde energiebedrijven, die de productie en het transport beheersten, geen nieuwe investeringen doen. Die bedragen zouden worden gerekend tot de ‘overheidstekorten’, waardoor de regering wellicht het door het IMF vereiste overheidsoverschot op de begroting niet zou halen.

Kortom, de ontwikkeling van de energiecrisis in Brazilië liet zien dat de liberalisering van de energiesector technisch en financieel ongerechtvaardigd was. Ze was gebaseerd op ideologie en in overeenstemming met concrete zakenbelangen van buitenlandse bedrijven. Brazilië werd onder druk gezet om zijn enorme relatieve voorsprong in de sector op te geven, terwijl het overging van waterkracht, goedkoop en gebaseerd op bronnen binnen het land zelf, op thermische elektriciteit, duur en afhankelijk van buitenlandse bronnen. Nog belangrijker, het strategisch beleid voor de ontwikkeling van de energiesector, dat sinds de jaren vijftig de verantwoordelijkheid van de overheid was, werd overgedragen aan buitenlandse bedrijven. Om deze operatie te laten slagen was een energietekort niet alleen duldbaar, maar zelfs wenselijk. Alleen de verwachting van een kunstmatig opgewekte crisis kon een dergelijke irrationaliteit rechtvaardigen (Benjamin, 2001).