Tegenstroom

“Het is een criminele bende,” kondigde Jeff Radebe aan, de minister van overheidsondernemingen van het African National Congress (ANC), in een persconferentie in december. Hij leverde kritiek op het comité voor de elektriciteitscrisis in Soweto (Soweto Electricity Crisis Committee SECC), vanwege hun campagne ‘Operatie Khanyisa! – herstel de macht’. In een periode van zes maanden werd de elektriciteit bij meer dan 3000 mensen op illegale wijze weer aangesloten, nadat ze in het donker waren gezet omdat ze hun enorme maandelijkse rekening niet konden betalen. SECC-vrijwilligers riskeerden elektrocutie bij deze actie, en rekenen hun buren niets voor deze dienst.

Het belangrijkste Zuid-Afrikaanse bedrijf dat gelijkgesteld was met een staatsinstelling, en het vierde niet-petroleum energiebedrijf ter wereld, is de ‘Elektricitiy Supply Commision’ (Eskom). In het privatiseringsproces beweert het trots een van de succesverhalen van Nieuw Zuid-Afrika te zijn, omdat het per jaar aan meer dan 300.000 huishoudens energie levert. Toch kunnen vele tienduizenden het beleid van de dekking van de volledige kosten, dat in 1998 van start is gegaan, niet opbrengen. Het neoliberale beleid van het afsluiten van degenen die de rekening niet kunnen betalen was vooral ongelukkig, omdat bijna alle zwarte Zuid-Afrikanen tot het begin van de jaren tachtig de diensten van Eskom niet konden afnemen vanwege de apartheid. Zelfs leningen van de Wereldbank aan Zuid-Afrika ter waarde van 100 miljoen dollar die tussen 1951 en 1966 werden verstrekt om het elektriciteitsnet van Eskom te vergroten, sloten de zwarte wijken expliciet uit, en dat is een van de redenen waarom plaatselijke activisten schadeloosstellingen van de bank eisen. De townships waren namelijk als resultaat van dit beleid voortdurend smerig door roet van kolen en hout.

Eskom is het onderwerp van discussie geworden. Nadat het bedrijf aan het begin van de jaren negentig meer dan 40.000 van zijn 85.000 werknemers had ontslagen, heeft het nutsbedrijf in de afgelopen jaren geprobeerd om verschillende hoofdbezigheden uit te besteden en in corporaties onder te brengen, waardoor het zich de woede van de werknemers op de hals haalde.

Nog belangrijker is dat Eskom voortdurend belaagd wordt door milieuactivisten die klagen dat de centrales die op kolen werken niet voldoende uitrusting hebben om de zwavel te zuiveren. Alternatieve investeringen in duurzame energie, vooral gezien de overvloedige aanwezigheid van zonnekracht en windkracht in het land, zijn verwaarloosbaar, vergeleken met de tientallen miljoenen dollar die Eskom uitgeeft aan de ontwikkeling van een prototype van een pebble bed-reactor, samen met een Britse partner die op de rand van een faillissement staat.

Het is het restje uitstraling van macht uit het tijdperk van de apartheid waar zoveel Zuid-Afrikaanse consumenten bezwaar tegen hebben. De prominentste criticus is Trevor Ngwane, die vroeger raadslid voor het ANC in Soweto was, totdat de heersende partij hem in 1999 royeerde toen hij zich tegen het privatiseringsbeleid van Johannesburg keerde. Ngwane zegt: “We geloven dat de drang om te privatiseren door de armen nog verder uit te melken, in Eskom de meest antisociale, milieuonvriendelijke strategieën uitlokte. Ook geloven we dat het tij internationaal gezien is gekeerd tegen privatisering. ‘Renationalisering’ is nu een populair begrip.”

Ngwane zegt dat Operatie Khanyisa zinvol was. In oktober 2001 was Eskom voldoende geïntimideerd om aan te kondigen dat het niet langer degenen zou afsluiten die niet konden betalen: “People’s Power was verantwoordelijk voor de draai die Eskom heeft gemaakt. We hebben tienduizenden inwoners van Soweto in het afgelopen jaar tot actief protest gemobiliseerd. We hebben professionele en intellectuele geloofwaardigheid verkregen met betrekking tot onze kritiek op Eskom, we hebben zelfs meegewerkt aan een groot onderzoek uitgevoerd door de universiteit van Witswatersrand.”