Tegenstroom

Het veranderen van de richting van de hervorming van de energiesector is in veel landen een gevecht tegen de bierkaai. Er zijn ideologische, financiële en politieke barrières, die de pogingen om een nieuwe consensus over een sociaal wenselijke manier van hervorming van het elektriciteitssysteem te bereiken, frustreren. De met elkaar verbonden processen van liberalisering en globalisering zorgen ook voor een serieuze structurele uitdaging voor diegenen die de hervorming van de energiesector tot marktoriëntatie in hun eigen land weerstaan.

Maar al te vaak leggen internationale financiële instellingen bijvoorbeeld liberalisering en privatisering op aan de lenende landen. In sommige gevallen verschaffen multinationale ontwikkelingsbanken zoals de Wereldbank en de Aziatische ontwikkelingsbank in sommige landen leningen om beleidsveranderingen voor privatisering en liberalisering te promoten, met name in respectievelijk India en Indonesië. Belangrijker nog, de algemene overeenkomst inzake handel en diensten (GATS) waarover op dit moment wordt onderhandeld, kan de mogelijkheden voor het creëren van een gemeentelijk nutsbedrijf uitsluiten, omdat de voorziening in gemeentelijke diensten onder de nieuwe overeenkomst onderworpen zou kunnen zijn aan concurrentie (Cohen, 2002). Ook wordt het VN-systeem, zoals duidelijk werd uit de besprekingen tijdens de top in Johannesburg, overgenomen door de taal van het neoliberalisme en beveelt het de oplossingen van de private sector aan om de problemen van de energiesector aan te pakken, in plaats van een brede reeks mogelijkheden voor hervorming te presenteren.

Maatschappelijke organisaties van burgers overal ter wereld geven uiting aan hun afwijkende mening over de marktgeoriënteerde hervormingen van de energiesector. Ze hebben echter niet altijd dezelfde mening: consumentengroeperingen, vakbonden en milieuorganisaties ondervinden soms dat ze strijdende belangen hebben. Consumentengroeperingen richten zich bijvoorbeeld vaak op het laag houden van de elektriciteitsprijzen, hetgeen milieuorganisaties nu juist vaak een onderdeel van het probleem in de meeste ontwikkelde landen vinden. Terwijl vakbonden iedere poging tot liberalisering en privatisering opvatten als een ernstige aanval op de macht van de vakbonden in de publieke sector, die in veel landen de meeste georganiseerde werknemers vertegenwoordigen, vinden milieuactivisten de energieliberalisering een nieuwe mogelijkheid om milieuvriendelijke energiebronnen te propageren, vooral wanneer de bestaande regimes van overheidsmacht sterk gebonden zijn aan kolen en kernenergie.

Verschillende maatschappelijke groeperingen van burgers overbruggen die verschillen in opvatting met betrekking tot de hervorming van de energiesector door het succesvol organiseren van een coalitie met een brede achterban, die grote maatschappelijke organisaties van burgers, associaties voor publieke energie en bedrijfstakken voor duurzame energie omvatte. In Minnesota in de VS werd er halverwege 1995 een verbond gesloten tussen elektriciteitscoöperaties, gemeentelijke nutsbedrijven, voorstanders van energie voor mensen met een laag inkomen, en voorstanders van schone energie om samen te werken in het debat over de herstructurering van de elektriciteitssector. Deze groeperingen, vaak op veel punten tegenstanders, zijn gaan samenwerken om ervoor te zorgen dat er vorm wordt gegeven aan de toekomst van de elektriciteitsbedrijfstak met publieke belangen sterk in het achterhoofd. De principes die ze voorstelden hielden in het onderhouden van doelen van publiek belang als veiligheid, betrouwbaarheid en normen voor klantenservice, bescherming van klanten in verpleeginstellingen en mensen met een laag inkomen, rentmeesterschap van de omgeving door middel van kosteffectief behoud en duurzame energie, en een voortdurende regulerend toezicht, vastgelegd in de geïntegreerde planning van de hulpbronnen (zie http://www.justenergy.org voor details).

In Zuid-Korea worden gelijksoortige initiatieven ontplooid. Hoewel er verschillen in opvatting blijven bestaan, heeft de voortdurende dialoog tussen vakbonden en op het milieu gerichte NGO’s geholpen om een gemeenschappelijk uitgangspunt met betrekking tot privatisering en liberalisering van de energiesector te bereiken. Vakbonden leggen nu de nadruk op het democratiseren van het beheer van de sector en nemen ook milieuoverwegingen op in de hervormingen van de energiesector. Milieugroeperingen aan de andere kant, erkennen het gevaar dat hervormingen zouden kunnen leiden tot onbeheersbare private oligarchieën in plaats van tot efficiënte en duurzame elektriciteitsmarkten. Als resultaat van deze groeiende onderlinge verstandhouding hebben grote Zuid-Koreaanse NGO’s die zich bezighouden met het milieu, vrouwenzaken en politieke hervorming samen met de vakbonden een gezamenlijke statement gemaakt tijdens de een maand durende staking van de werknemers in de energiesector in 2002, waarbij ze er bij de regering op aandrongen om de voorgenomen verkoop van bedrijven die energie opwekken te schrappen. Daarvoor in de plaats eisten ze dat de regering een echte dialoog zou aangaan met maatschappelijke burgerorganisaties over een milieuvriendelijke en sociaal rechtvaardige herstructurering van de elektriciteit (zie Mun, 2002 voor details).

Ook in Zuid-Afrika proberen werknemers van de gemeente zich bezig te houden met dingen die verdergaan dan baanzekerheid en hebben ze alternatieve plannen voorgesteld voor de herstructurering van de publieke sector waaronder ook hervormingen van de energiesector vallen. Door middel van verscheidene activiteiten die door de vakbond worden gesponsord, zorgt de Zuid-Afrikaanse bond voor werknemers bij de gemeente (SAMWU) ervoor dat de leden erover gaan nadenken hoe de dienstverlening kan worden veranderd ten voordele van de gemeenschap (zie kader 3).

Een van de barrières voor de effectieve betrokkenheid van maatschappelijke burgergroeperingen bij het debat over hervormingen in de energiesector is het feit dat de NGO’s een gebrek aan institutionele capaciteiten hebben. In veel delen van de wereld hebben NGO’s niet voldoende expertise en ervaring in elektriciteitsbeleid en in zaken betreffende planning, omdat die zaken al zo lang alleen binnen een kringetje van experts werden besproken.

Het eisen van vrije toegang tot informatie en het meedoen aan het besluitvormingsproces zou hele nieuwe mogelijkheden voor betrokkenheid van NGO’s in de hervorming van de energiesector kunnen betekenen. Groeperingen in verschillende sectoren en verschillende landen moeten echter snel hun kennis delen en hun standpunten uitwisselen, om de nieuwe mogelijkheden die uit een open debat komen, te maximaliseren. Gezien de wereldwijde aard van de drang naar energiehervorming en het verband met het beleid van grote internationale financiële instellingen, kunnen de pogingen om het vraagstuk op regionaal en internationaal niveau op te lossen, niet verder worden uitgesteld.