Tegenstroom

Dit is een Nederlandse samenvatting van het rapport “Turning of the Lights: GATS and the threat to community electricity in Sri Lanka” uitgegeven door ITDG.

Wereldwijd zijn er zo'n 1,6 miljard mensen die geen toegang hebben tot het elektriciteitsnet. De conventionele benadering van elektriciteitsvoorziening gaat vaak voorbij aan landelijke gemeenschappen die ver verwijderd zijn van het centrale elektriciteitsnet. Gedecentraliseerde hernieuwbare energie-bronnen, zoals kleinschalige water-, wind- en zonne-energie, zijn vaak de goedkoopste opties om afgelegen gemeenschappen van stroom te kunnen voorzien. De toenemende druk van de GATS-onderhandelingen op ontwikkelingslanden om hun elektriciteits-industrie te liberaliseren en privatiseren kunnen deze goed werkende gedecentraliseerde stelsels in de toekomst bedreigen.

De elektriciteitsvoorziening in Sri Lanka
De elektriciteits-industrie van Sri Lanka kampt met serieuze problemen. In de afgelopen jaren waren er ernstige stroomtekorten door uitgestelde investeringen in elektriciteitscentrales en de infrastructuur om tegemoet te komen aan een toenemende vraag naar elektriciteit. Verder moet geconstateerd worden dat de "Ceylon Electricity Board" (CEB) een slechte administratie voert.

Het is echter niet allemaal kommer en kwel. Er is één succesverhaal voor de elektriciteits-industrie van Sri Lanka. Dat is het gebruik van kleine bronnen die elektriciteit opwekken om lokale gemeenschappen van stroom te voorzien die, economisch gezien, niet interessant zijn om te worden aangesloten op het elektriciteitsnet. Voor ongeveer 20% van de huishoudens op Sri Lanka is het economisch niet haalbaar om ze aan te sluiten op het elektriciteitsnet.

Sinds in 1991 duidelijk werd dat kleinschalige waterkracht op het platteland van Sri Lanka veel potentieel bevat is het steeds meer toegepast. Kleinschalige waterkracht-eenheden worden voor 100% door dorpsgemeenschappen beheerd. Hiervan zijn er momenteel ongeveer 160 in bedrijf. Daarnaast zijn er 22 windenergie-systemen geïnstalleerd. Op het platteland van Sri Lanka word er verder gebruik gemaakt van zonne-energie. Zonne-energie werd al in de tachtiger jaren geïntroduceerd. Er zijn momenteel zo'n 20.000 zonne-energiepanelen in huizen geplaatst.

GATS
Sri Lanka was een van de eerste ondertekenaars in juli 1948 van het eerste belangrijke akkoord inzake handels-liberalisering, de ''General Agreement on Trade and Tariffs'' (GATT). De GATT werd vervangen door de ''World Trade Organisation" (WTO). De WTO kwam weer voort uit het Marrakech-akkoord, dat door Sri Lanka in 1994 werd bekrachtigd. De ''General Agreement on Trade in Services'' (GATS) was onderdeel van dat Marrakech-akkoord. Ondertekenaars van het Marrakech-akkoord hebben zich onder het GATS verplicht om hun dienstensectoren te liberaliseren en hun markten te openen voor international concurrentie.

Bedrijven uit geïndustrialiseerde landen domineren wereldwijd in de belangrijkste dienstensectoren zoals water, energie en telecom. GATS lijkt sterk op een proces dat alleen voordeel biedt voor bedrijven uit die geïndustrialiseerde landen. Maar, ondanks het feit dat energie zo'n belangrijke dienst is zowel vanwege de economische betekenis als vanwege het belang voor klanten, is energie onder GATS niet zo belangrijk. Dienstensectoren onder GATS zijn toegankelijk door een systeem van 'vraag en aanbod'. Leden zijn verplicht om te 'bieden' om dienstensectoren te openen. Een eerste bod om activiteiten te openen moest voor 31 maart 2003 zijn gedaan.
(De GATS-onderhandelingen verkeren momenteel in een impasse. Na het debacle in Cancún is het nog maar de vraag hoe en wanneer de onderhandelingen verder zullen gaan.)

In Sri Lanka zijn twee bedrijven die elektriciteit aanbieden, het CEB en de "Lanka Electricity Company'' (LECO). Zij hebben het exclusieve recht om elektriciteit te leveren in hun franchise-regio's. CEB beheert het elektriciteitsnet sinds 1969. De regering stelt hervormingen voor de sector voor die uiteindelijk zullen moeten leiden tot privatisering van CEB en LECO. De voorgestelde structuur van hervormingen is afgeleid van het zogenoemde ''Britse model'', met vijf regionale distributiebedrijven, een nationaal transmissiebedrijf en een aantal bedrijven die stroom opwekken.

Deze hervormingen bedreigen echter bestaande en toekomstige oplossingen voor gemeenschappen die niet zijn aangesloten op het centrale elektriciteitsnet. Gedecentraliseerde stroomopwekking heeft bewezen een betrouwbaar, goedkoop en een milieuvriendelijk alternatief te zijn voor kleine, afgelegen dorpen. De bedreiging komt voort uit het feit dat CEB en LECO het exclusieve recht hebben op de distibutie van elektriciteit. In feite zijn de micro-systemen daarmee illegaal. Zolang er niks geregeld wordt door de overheid voor deze micro-systemen is het van het grootste belang dat elektriciteit niet onder GATS gaat vallen, omdat anders de geprivatiseerde bedrijven deze rechten op kunnen eisen.

Daarnaast is het zo dat het investeringsklimaat in Sri Lanka niet echt uitnodigend is. Het risico bestaat dat de Sri Lankaanse elektriciteitssector in buitenlandse handen komt zonder dat er voldoende waarborgen zijn voor een goed onderhoud en voldoende investeringen in de sector.

Conclusie
De GATS-onderhandelingen worden door geïndustrialiseerde landen gebruikt om de al zware druk op ontwikkelingslanden, om hun elektriciteisbedrijven te privatiseren en te liberaliseren, verder te versterken. Ontwikkelingslanden zouden die druk moeten weerstaan tot het moment dat er aantoonbaar bewijs is dat het nieuwe model dat zij adopteren voor de elektriciteitssector werkelijk tegemoet komt aan de behoeften van met name de aller armsten.

Over het ITDG: www.itdg.org

Voor het hele verslag: www.itdg.org/?id=gats_sri_lanka_advocacy