Tegenstroom

Met deze titel organiseert de overheid in december een conferentie. Welke rol kan de markt spelen in het oplossen van problemen rond de energievoorziening, armoede en onderontwikkeling in, vooral, zuidelijke landen. Uitgangspunt is dat de energievoorziening niet (meer) in goede handen is bij een overheid. Er wordt wat lippendienst bewezen aan criticasters door het te hebben over publiek-private constructies maar eigenlijk gaat het maar om 1 ding; hoe effenen we het pad voor het bedrijfsleven.

Het zwaartepunt van de conferentie ligt bij het verbeteren van het investeringsklimaat: liberalisering en privatisering. Anders gezegd: zo min mogelijk regels, wetten en belastingen voor bedrijven. In Afrika hebben al een groot aantal landen (onder druk van o.a. de Wereldbank) geprobeerd om hun elektriciteitssector te liberaliseren en privatiseren. Totnutoe is dat op grote schaal mislukt. Waarom?
Omdat er vaak nog sprake is van te veel wettelijke belemmeringen (verplichte investeringen in capaciteit, milieuregels, elektrificatie van het platteland, het delen van de markt met andere partijen, verplichte levering van een basishoeveelheid elektriciteit voor weinig of geen geld aan arme mensen). De oplossing? Afschaffen
van de regels. Om risico’s af te dekken krijgen de bedrijven dan ook nog de steun van publieke partijen mee. Kredieten, verzekeringen, politieke steun, subsidies, het kan niet op.
Zie: http://www.energyfordevelopment.org/

Senegal
Een aardige illustratie vinden we in Senegal, West Afrika.
In de loop van de jaren ‘90 groeide het elektriciteitsverbruik in Senegal met ongeveer 3% per jaar terwijl de overheid geen geld had om te investeren in nieuwe centrales. Ze wendde zich tot de Wereldbank voor een lening, die werd afgewezen. In plaats daarvan werd Senegal opgeroepen om de elektriciteitssector te ‘hervormen’, lees privatiseren. Hiermee zou Senegal buitenlandse investeerders aan kunnen trekken die de sector nieuw leven in konden blazen.

Senegal had geen keus en werkte mee. In 1998 begon Senegal met de eerste fase in het privatiseringsproces, het opzetten van een dienst die toezicht moest gaan houden op de geprivatiseerde elektriciteitsmarkt (vergelijkbaar met de DTE in Nederland).

Senegal kreeg een lening van $100 miljoen van de Amerikaanse overheid om het proces te bekostigen en het nationale electriciteitsbedrijf Selenec werd (deels) te koop gezet. Een geinteresseerde partij moest minmaal 33% van de aandelen kopen. Een consortium van Hydro-Quebec (Canada) en Eloy (Frankrijk) nam een belang van 34% in Selenec voor $66 miljoen. 10% Van de aandelen ging naar de werknemers en 15% naar lokale partners. De rest bleef in overheidshanden. Het consortium van Hydro-Quebec en Eloy kreeg volledige zeggenschap over het management.

De deal was nog niet gesloten of de verschillende aandeelhouders kregen ruzie met elkaar. Dit leidde ertoe dat de in het contract afgesproken verplichte investeringen in nieuw productievermogen niet werden gedaan. Ruim een jaar na de privatisering besloot de Senegalese overheid in te grijpen.

Een nieuwe poging werd ondernomen, ditmaal met een aantal aanvullende eisen. Management moest ook bestaan uit Senegalezen, er mochten in de eerste 5 jaar geen ontslagen vallen zonder goedkeuring van de overheid (bij de eerste poging werden binnen een paar maanden meer dan 450 werknemers ontslagen zonder goede ontslag regeling).

Daar stond tegenover dat de nieuwe partij een meerderheidsaandeel zou krijgen van 51%. Een jaar later waren er nog steeds maar twee potentiële gegadigden: Vivendi (Frankrijk) en AES Corporation (Verenigde Staten). De eerste trok zich terug en na negen maanden onderhandelen kwam de Senegalese overheid niet tot een akkoord met AES. Het privatiseringsplan werd in de ijskast gezet.

Meteen na het mislukken van de privatisering heeft de Senegalese overheid bij de West African Development Bank en de Banque de la Communaute Economique des Etas d’Afrique de L’Ouest in totaal $15 miljoen geleend om 2 generatoren aan te schaffen om het oplopende elektriciteitstekort te lijf te gaan. Grote buitenlandse investeerders willen alleen maar opnieuw instappen als de overheid het ze niet te moeilijk maakt.

Rurale elektrificatie
Om het nationale energiebedrijf aantrekkelijker te maken werden de onderdelen die zorg moesten dragen voor elektrifikatie van het platteland losgeknipt. Met de moed der wanhoop probeerde de Senegalese overheid dit onderdeel ook in de etalage te zetten. De private sector was niet geinteresseerd. Decentrale opwekking (zonnecellen en dieselgeneratoren, wind en kleine waterkracht) en maar zeer langzame ontsluiting voor het centrale net was niet interessant. Voor het realiseren van een adequate elektriciteitsvoorziening op het platteland is Senegal, zoals zoveel landen, afhankelijk van overheidsgeld, al dan niet in de vorm van subsidies aan bedrijven.

Uitgangspunt verkeerd?
Op het Energy for Development congres is inbreng van Ngo’s natuurlijk wel geregeld – we leven tenslotte in Nederland. Stichting Natuur&Milieu en ontwikkelingsorganisatie HIVOS hebben het initiatief genomen om met een groot aantal van die organisaties uit het zuiden vantevoren de zaken door te nemen en tot een gezamenlijk standpunt te komen. WISE is daar bij, niet alleen om scherpe kantjes te verzachten maar ook, of juist, om de uitgangspunten zelf te bekritiseren.

Meer lezen: Wamukonya, N. (ed.), Electricity reform: social and environmental challenges, United Nations Environment Programme, UNEP Risoe Centre, Roskilde, June 2003 http://uneprisoe.org/SectorReform/ElectricReformChallenges.pdf