Tegenstroom

Gepubliceerd in Volkskrant, 22 april 2006

Twintig jaar geleden ontplofte de kerncentrale in Tsjernobyl en was Nederland in de ban van een onzichtbare, angstwekkende wolk. Het debat over kerncentrales werd er zwaar door beïnvloed. Hoe denken betrokkenen er twee decennia later over? Pieter Winsemius: 'Ik was voor, ik ben nu tegen. De mens is niet de baas over de technologie.' Door Peter Giesen

De laatste bewoners van Tulgovitsji in Wit-Rusland. Het dorp ligt binnen het gebied dat ontoegankelijk werd verklaard na het ongeluk met de kernreactor van Tsjernobyl.
In de gratie
Na de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl, komende week twintig jaar gelden, raakte kernenergie uit de gratie. Door het ongeluk, maar ook vanwege een aantal andere redenen. De olie- en gasprijzen waren laag, waardoor investeren in kernenergie relatief duur uitviel. Bovendien werd er veel efficiënter met energie omgesprongen, zowel bij de productie als in het verbruik. Eind jaren tachtig was er eigenlijk helemaal geen behoefte meer aan nieuwe centrales.
Twintig jaar later is de situatie veranderd. 'Als je iets aan het broeikaseffect wilt doen, heb je kernenergie nodig', zegt Adré Versteegh, directeur van het Nederlandse expertisecentrum voor nucleaire technologie. 'Ook belangrijk is de zekerheid van de energievoorziening. Je moet niet te afhankelijk worden van buitenlandse olie- en gasleveranciers. Tenslotte is kernenergie relatief goedkoper geworden, nu de olie- en gasprijzen waarschijnlijk blijvend hoger zijn'.
Aan de vooravond van Tsjernobyl heerste in Nederland een typische jaren tachtig-sfeer. Voor 21 mei stonden verkiezingen gepland, in de week van 5 mei wilde het eerste kabinet-Lubbers zijn plan voor drie nieuwe kerncentrales door de Tweede Kamer loodsen. Milieudefensie voerde een campagne 'stem tegen kernenergie' en organiseerde grote anti-kernenergiefeesten op locaties waar mogelijk een centrale gebouwd zou worden. De regering werd er niet zenuwachtig van. De Kamer zou best akkoord gaan. Zo waren de jaren tachtig: op straat klonk het rumoer, maar premier Lubbers loodste zijn kabinet vaardig en zelfverzekerd door de maatschappelijke onrust.
Maar op zondag 27 april gebeurde iets vreemds. In een Zweedse kerncentrale kwam een ploegje werknemers terug van zijn shift. Bij de routinecontrole bleek hun werkkleding een verhoogde radioactiviteit af te geven. Na onderzoek bleek met de centrale zelf echter niets mis. Vervolgens kwamen ook uit andere delen van Europa meldingen van verhoogde radioactiviteit.
'De volgende dag ging hier ook het alarm af', zegt André Versteegh, directeur van de Nuclear Research & consultancy Group in Petten, het Nederlandse expertisecentrum voor nucleaire technologie. 'Aanvankelijk wisten we niet wat er aan de hand was, maar op satellietfoto's was te zien dat de kerncentrale in Tsjernobyl in brand stond. Verder wisten we niets. De Sovjet-Unie bestond nog, daar kwam nauwelijks informatie vandaan.'
In Den Haag tastten de autoriteiten ook in het duister. Alle rampenplannen waren gebaseerd op een ongeluk in Borssele of Dodewaard. Volgens de deskundigen zouden de reactoren bij een ongeluk snel doven, waardoor de radioactiviteit niet verder dan een paar kilometer zou reiken. Met een radioactieve wolk over heel Europa had niemand rekening gehouden.
Een paar weken lang was Nederland in de ban van deze onzichtbare, maar angstwekkende wolk. Apotheken werden belaagd door mensen die jodiumtabletten tegen de straling eisten, er werd bronwater gehamsterd, zwangere vrouwen bleven binnen.
Het waren nerveuze dagen, zegt Pieter Winsemius, tegenwoordig hoogleraar in Tilburg en lid van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, destijds minister van Milieubeleid. 'Na drie dagen zat mijn nek helemaal vast. De schade kon groot zijn. Dan voel je die verantwoordelijkheid wel heel sterk.'
Op zaterdag 3 mei moesten de koeien weer op stal. Het KNMI voorspelde regen, waardoor de straling in het gras, de melk en uiteindelijk de kaas terecht zou kunnen komen. 'Ik ben toen om half vier 's middags in het tv-programma Tineke verschenen met een oproep aan de boeren. Om zes uur moesten de koeien op stal staan. Volgens mijn informatie is dat ook gelukt, op één boer na.'
Op dinsdag 6 mei werd nog besloten de spinazie uit de handel te nemen, maar daarna ebde de onrust snel weg. Op 7 mei mochten de koeien weer de wei in, op 10 mei mochten Nederlanders weer spinazie eten.
Maar de kerncentrales waren van de baan. 'Op dinsdag 29 april werd ons duidelijk dat het een ernstige ramp was. Toen hebben we de Tweede Kamer meteen een brief gestuurd. Het debat over kernenergie werd opgeschort. Het was onmogelijk een fatsoenlijk debat over de centrales te voeren, zolang onduidelijk was wat er in Tsjernobyl precies was gebeurd. Daarna is het onderwerp van de politieke agenda afgevoerd. Bij het opstellen van een nieuw regeerakkoord heeft kernenergie geen rol meer gespeeld', zegt Winsemius.
'De eerste dagen dachten we alleen: de bal moet erin', zegt Sible Schöne, tegenwoordig medewerker van Natuur en Milieu, destijds actievoerder tegen kernenergie bij Milieudefensie. 'Maar al vrij snel dacht ik: dit is klaar, ik moet op zoek naar een ander thema.'
Zo dood als een pier
Tsjernobyl plofte op een beslissend moment. Zonder de ramp had de Kamer waarschijnlijk ingestemd met drie nieuwe centrales. Nu was kernenergie zo dood als een pier. Althans, zo leek het.
Twintig jaar na Tsjernobyl is nucleaire energie weer volop in discussie. Het belangrijkste argument voor nieuwe kerncentrales is, ironisch genoeg, het milieu. Volgens voorstanders kan de uitstoot van CO2, en daarmee het broeikaseffect, alleen gereduceerd worden met behulp van kernenergie. 'Binnen een of twee jaar verwacht ik initiatieven voor een nieuwe centrale', zegt André Versteegh. Ook de locatie ligt voor de hand: Borssele. 'In het buitenland worden nieuwe centrales ook vaak naast de oude gebouwd. De infrastructuur is al aanwezig en de omwonenden zijn er aan gewend', zegt Versteegh.
De terugkeer van de kernenergie is nog niet beantwoord met blokkades, demonstraties of een massale herdruk van de geelrode Kernenergie, nee bedankt-stickers. De publieke reactie valt eerder te omschrijven als welwillende stilte. 'Als er een nieuwe centrale gebouwd gaat worden, zal er best verzet komen. Maar de maatschappelijke context is veranderd', zegt Versteegh. 'Hier in Petten hadden we regelmatig honderden demonstranten voor de poort. Maar je krijgt mensen niet meer zo gemakkelijk de straat op.'
De radicaalste tegenstanders van toen, de krakers en de punkers met hun woeste hanenkammen, zijn verdwenen. Maar de mondigheid van de burger lijkt alleen maar toegenomen, net als de angst voor gezondheidsschade. 'Nu hoor je niet zo veel over kernenergie, maar dat komt ook omdat het onderwerp zo lang is weggeweest. Niemand onder de 45 heeft er een helder beeld van', zegt Sible Schöne. 'Als er een locatie wordt aangewezen, verwacht ik weer heftig verzet.'
Ook Pieter Winsemius gelooft niet in nieuwe centrales. 'Als je een deuk in een pakje boter wilt schoppen, moet je er minstens vijf neerzetten. Probeer daar maar eens locaties voor te vinden', zegt hij. 'Ik ga niet in de commissie zitten.'
De dijk in Dodewaard, waar ooit ME'ers en activisten heftig slag leverden, ligt er stilletjes bij. De centrale is helemaal verlaten, zelfs achter het groene glas van de beveiliging valt geen enkele activiteit waar te nemen. Om het complex is een groot hek geplaatst. De centrale werd in 1997 stilgelegd, omdat er in Nederland geen perspectief meer voor kernenergie zou zijn. Sindsdien is Dodewaard een nucleair sterfhuis. De centrale staat geduldig te wachten tot de meeste radioactiviteit in het gebouw is verdwenen. In 2045 kan de blokkendoos - geen strengere functionalisten dan de architecten van kerncentrales - relatief eenvoudig en goedkoop worden gesloopt.
Dodewaard werd geopend in 1969, het jaar dat er mannen op de maan landden. De samenleving was optimistisch, technologie maakte mensen nog blij. Chriet Titulaer beloofde ons de toekomst als een wondere wereld van luxe en gemak, van grootste prestaties en handige snufjes. 'Kernenergie was de energie van de toekomst', zegt André Versteegh. 'Ik was niet de enige die er zo over dacht. Toen ik in de jaren zestig in Delft kernenergie wilde studeren, moest ik loten.'
Het tij keerde vrij snel na zijn afstuderen. In 1972 publiceerde de Club van Rome het befaamde rapport Grenzen aan de Groei. Een centrale als Dodewaard symboliseert het conflict tussen de ingenieurs van de jaren zestig, met hun grootschalige en planmatige aanpak, en de small is beautiful-activisten van de jaren zeventig. Het lieflijke dijkje voert langs koeien en slaperige dorpjes. De rust wordt hooguit verstoord door het tuffen van een Rijnaak. En plots is daar een grote betonnen doos, achteloos in de uiterwaarden gekwakt.
In de jaren zeventig stond ook een nieuwe generatie bèta's op, zoals Sible Schöne, die in Nijmegen wiskunde studeerde. Zij vonden hun hoogleraren te technocratisch en eisten meer aandacht voor de maatschappelijke aspecten van hun vak. Nucleaire energie was daar uitermate geschikt voor, zegt Schöne. 'Kernenergie was een kristallisatiepunt voor een heleboel wezenlijke vragen. Kunnen we wel eindeloos doorgaan met een groei in het electriciteitsverbruik van 8 procent per jaar? Hoe verdelen we de welvaart tussen arm en rijk in de wereld? Maken de rijke landen niet alle energie op, zodat de arme landen straks niet meer over hebben?'
Actievoeren
Het waren ludieke, maar ook ernstige tijden, waarin veel mensen een dagtaak aan actievoeren hadden. Een student als Schöne gaf vaak drie avonden per week voorlichting over kernenergie. Als lid van de Nijmeegse Stroomgroep was hij betrokken bij de blokkades van de centrale in Dodewaard. Voor de eerste blokkade, in oktober 1980, trokken actievoerders de wijken in, soms huis-aan-huis, om te peilen of er draagvlak was onder 'gewone mensen'.
Die blokkade verliep vriendelijk. ME'ers en activisten troffen elkaar aan weerszijden van een rol prikkeldraad. Er werd gezongen, er werden bloemen uitgedeeld en iedereen keerde tevreden huiswaarts. De centrale had zonder problemen doorgedraaid, maar het onderwerp kernenergie stond op de politieke en maatschappelijke agenda.
Een jaar later, in september 1981, volgde echter een massale vechtpartij met de ME. De tegencultuur was verdeeld geraakt. Zeker op milieugebied raakten sommige activisten steeds meer bij het beleid betrokken, al dan niet in gesubsidieerde actiegroepen. Anderzijds waren ook activisten die snel radicaliseerden. Deze groep was niet geïnteresseerd in stapsgewijze veranderingen, en al helemaal niet in het lauwe 'op de agenda zetten' van een probleem. Ze wilden een snelle doorbraak. Zo niet, dan volgde er geweld.
Schöne: ' Bij de tweede blokkade was er geen enkele regie meer. Iedereen mocht zelf weten of hij geweld wilde gebruiken. Je zag dat mensen het recht op verzet eisten. Ze wilden hun woede ventileren. Ze zeiden: deze staat erkennen wij niet. De overheid heeft daar met grof geweld op gereageerd. Als jullie een puinhoop willen, dacht men kennelijk, dan kun je die ook krijgen.'
Op de dijk bij de Dodewaard ontstond een surrealistische stemming, memoreert Schöne. 'Voor de centrale stond een tank. Op honderd meter afstand begonnen actievoerders een gat te graven om die tank tegen te houden - later bleek overigens dat zo'n tank daar helemaal geen moeite mee had. Maar nu een uur graven arresteerde de ene helft van de graafploeg de andere. Er liepen werkelijk honderden ME'ers tussen die demonstranten. Je wist werkelijk niet meer wie wie was. Dat gaf een heel spookachtige sfeer. Plotseling werd iemand aangewezen als fout. Dat klopte ook, want hij trok zijn pistool toen hij in het nauw werd gedreven.'
Door de tweede blokkade verspeelde de anti-kernenergiebeweging veel krediet bij de publieke opinie. Daarna bloedde de beweging langzaam dood. 'Maar dat was toch wel gebeurd', zegt Schöne. 'Bewegingen bloeden altijd dood, dat is helemaal niet erg. Als een probleem eenmaal op de maatschappelijke agenda staat, is de taak van de beweging ten einde. We hebben toch veel bereikt. Kernenergie wordt niet meer gezien als dé oplossing voor het energieprobleem.'
Sible Schöne is nog altijd tegen kernenergie: 'De argumenten van twintig jaar geleden gelden nog steeds. Centrales zijn behoorlijk veilig, maar een ongeluk is meteen een potentiële ramp. Het afvalprobleem is nog helemaal niet opgelost. Bovendien is er een nieuw argument tegen kernenergie bijgekomen: de proliferatie van kernwapens, zoals je nu in Iran ziet.'
Na Tsjernobyl werd Pieter Winsemius van genuanceerd voorstander tot genuanceerd tegenstander. 'Ik heb een ander argument dan de meeste mensen. Na Tsjernobyl kwam ik tot de conclusie dat de mens niet de baas was over technologie. Te veel mensen raakten in paniek. Ik heb voorbeelden van slecht openbaar bestuur gezien. Duitsland waarschuwde ons pas dat er een radioactieve wolk naderde, toen we hem zelf al hadden opgemerkt. Ook in Den Haag zag je veel mensen wegduiken, ze konden de spanning en de verantwoordelijkheid niet aan.'
Het is alsof je een zondagsrijder in een Ferrari zet, stelt hij. Op het rechte stuk gaat het nog wel, maar in de bochten gebeuren de ongelukken. 'Ik geloof best dat de nucleaire technologie veilig is. Maar de mens is niet veilig.'