In het kader van het project ‘Energie voor Ontwikkeling’ heeft WISE in samenwerking met Hivos het publieksdebat ‘Kunnen duurzame energie en armoedebestrijding samengaan?’ georganiseerd. Tijdens de bijeenkomst spraken Harrie Oppenoorth (Hivos), Clara Thomas (Stichting Solar Cooking), Ruud Schuurs (Nuon), Harm-Evert Waalkens (Tweede Kamer, PvdA), Jules Kortenhorst (Tweede Kamer, CDA) en Peer de Rijk (WISE).

In de inleiding van het debat geeft Peer de Rijk aan dat er op dit moment geen sprake is van overeenstemming over criteria voor investeringen in energieprojecten. Elke NGO, elk bedrijf, elk adviesbureau en elk ministerie hanteert eigen criteria, heeft geen criteria of heeft ze wel maar volgt in de praktijk toch andere. WISE zet zich in om tot algemeen geaccepteerde en gehanteerde criteria te komen. Niet alleen omdat het om veel geld gaat dat mede namens ons allen besteed wordt maar ook, en vooral, omdat het de bestrijding van energiearmoede zou versnellen als we het eens zouden kunnen worden over algemeen geldende uitgangspunten voor die energieprojecten.
WISE kijkt naar de in’s en out’s van de energieprojecten; “kunnen de 1,5 tot 2 miljard mensen zonder toegang tot elektriciteit geholpen worden op een snelle en doeltreffende manier die toch ook recht doet aan uitgangspunten van duurzaamheid”.
Maar al te vaak wordt bijvoorbeeld kernenergie weer genoemd als oplossing. Een 15-tal ontwikkelingslanden, sommigen echt vreselijk arm, zegt kerncentrales te willen gaan bouwen om ‘het klimaat te helpen redden’. Nu weten we dat kerncentrales niet gebouwd worden zonder forse financiële steun van bijvoorbeeld de overheid. Dus is het belangrijk om ervoor te zorgen dat er criteria komen die ook door de overheid gehanteerd worden waarbij onder andere kernenergie uitgesloten wordt.
Ons uitgangspunt voor criteria zijn de ideeën van Cees Daey Ouwens, één van de meest oorspronkelijke en originele denkers op het thema ‘energie voor ontwikkeling’. Hij is ervan overtuigd dat energiearmoede op een duurzame manier opgelost kan worden en tegelijk armoedebestrijding ten goede komt. Lees hier een lijst met de criteria zoals geformuleerd door Cees Daey Ouwens.

Er volgen een aantal verhalen van concrete energieprojecten.

Harrie Oppenoorth vertelt over het Hivos Klimaatfonds. Hivos investeert in hernieuwbare energievormen. Naast ontwikkelingsgeld gebeurt dit met financiële middelen van het Hivos klimaatfonds. De kern van het verhaal is: broeikasgas uitstoot compenseren HIER en investeren in duurzame energie DAAR. Het Hivos Klimaatfonds zet mensen hier aan tot zo veel mogelijk energie besparen; overgaan op groene stroom en resterende broeikasgas emissies compenseren. Hivos ondersteunt de compensatie van broeikasgasemissies door er voor te zorgen dat men minder brandhout nodig heeft (zuinige fornuizen, biogas) of door elektriciteit op te wekken zonder fossiele brandstoffen te gebruiken (waterkracht, zonnepanelen). De mensen HIER in Nederland, maar ook bedrijven of instellingen kunnen “klimaatneutraal” worden, dat wil zeggen dragen niet meer direct bij aan de klimaatverandering en het opwarmen van de aarde. Tegelijkertijd brengt Hivos DAAR, in ontwikkelingslanden, de energie die hoognodig is voor de ontwikkeling waar ze recht op hebben. En dat zonder verder aan klimaatverandering bij te dragen. Hivos vindt dat een elegante oplossing, die het bovendien mogelijk maakt mensen HIER een handelingsperspectief te geven tegen de opwarming van de aarde en DAAR bij te dragen aan armoedebestrijding. De duurzame energieoplossingen die Hivos met haar partners aanreikt dragen direct bij aan armoedebestrijding. Voor het volledige verhaal van Harrie Oppenoorth lees hier verder.

Clara Thomas praat over de projecten van Stichting Solar Cooking.
Terwijl de zon schijnt, stoken wereldwijd meer dan 1 miljard mensen gemiddeld 1 kg hout per persoon per dag. Er is voor de allerarmsten niets anders beschikbaar voor het klaarmaken van dagelijks voedsel. Zij leven doorgaans maatschappelijk en economisch geïsoleerd.
Stichting Solar Cooking voert samen met lokale NGO’s kleinschalige Koken met de Zon projecten uit in Oeganda, Ethiopië, Eritrea en Puntland/Somalië. De doelgroepen in deze solar cooking projecten zijn de allerarmsten die de helft van hun maandgeld besteden aan de aankoop van hout, of wel iedere dag 3 à 4 uur lopen om hout te verzamelen waarbij zij vaak geconfronteerd worden met fysiek geweld. De lokale NGO’s die de solar cooking projecten uitvoeren volgen een integrale benadering over het gebruik en inpassen van de Cookit, de hooimand, de hout besparende kachel voor dagelijks koken, door deze zelf terug verdienen, marktwerking ontwikkelen en lokale herbeplanting. Daarnaast wordt de lokale fabricage van cookits, hooimanden en hout besparende kachels opgezet. De fabricage geschiedt door vrouwen, officieel aangeduid als Female Heads of Households.
Essentieel is dat vrouwen de Cookit, hooimand maar ook de hout besparende kachel moeten kunnen terug verdienen: door micro krediet programma’s, betaling in periodieken of door participatie in een herbeplanting programma.
Ervaring leert dat zonder een langlopend programma onder leiding van en gedragen door lokale instructrices een cultuuromslag niet zal plaatsvinden.
Voor het volledige verhaal van Clara Thomas lees hier verder.

Ruud Schuurs verteld over actuele projecten van Nuon. Nuon steunt diverse activiteiten rond het thema 'Energie en ontwikkeling' in Afrika. Op de eerste plaats is enkele jaren geleden de stichting FRES opgericht (Foundation for Rural Energy Services). FRES beheert namens Nuon de aandelen in joint ventures in Mali en Zuid-Afrika. In beide landen heeft Nuon bedrijven opgezet die volgens het zogenaamde ‘fee for service’ concept zonnepanelen distribueren en onderhouden bij huishoudens en kleine bedrijven. Doel is dat de bedrijven op enig moment zelfbedruipend zijn. Op dit moment worden zo enige tienduizenden afnemers voorzien van basisenergie voor simpele maar effectieve doelen: huiswerk maken, tv kijken, maar ook groei van de omzet van bedrijven door langere openingstijden. Nuon wil de activiteiten van FRES uitbreiden naar andere landen, zoals Oeganda en Burkino Faso. Daarbij worden door de overheden geboden subsidies zoals PSOM benut.

Daarnaast rondt Nuon dit jaar een PPP-project af met Oxfam Novib en DGIS. In dit project worden startende ondernemers voorzien van bedrijfsruimte en energie door oude zeecontainers om te bouwen en van zonnepanelen te voorzien. Lokale partners van Nuon en Oxfam Novib hebben de ondernemers geselecteerd, getraind en begeleid. Op dit moment worden de resultaten geëvalueerd en wordt bekeken of dit voortgezet kan worden, bijvoorbeeld als toevoeging op de formule van FRES.

Na de inleidende voorbeelden wordt de film ‘Wel of niet criteria’ vertoond waarin mensen uit het ‘Zuiden’ hun visie over gemeenschappelijke criteria voor energieprojecten geven. Zie hier

Discussie
Zowel in de zaal als bij de sprekers liepen de meningen sterk uiteen.
Vooral de vraag of je überhaupt wel of niet criteria moet opstellen voor investeringen in energie maakte veel los. Een grote groep vond het moreel onverantwoord om eisen te stellen “terwijl we nog niet eens het eigen huis op orde hebben” (Nederlands eigen bijdrage aan CO2-uitstoot en andere vervuiling). Daar tegenover stond de mening dat de fouten die hier in het verleden zijn gemaakt niet herhaald zouden moeten worden. Wat wij voor onszelf wensen – een duurzame samenleving (zowel economisch alsook ecologisch) – moeten wij ook projecteren op andere landen.
Daarnaast werd gesteld dat duurzaamheidcriteria armoedebestrijding in de weg staan en het zwarte punt zeker op het laatste moet liggen. Anderen waren van mening dat het elkaar helemaal niet in de weg staat maar dat juist ecologisch duurzame energieprojecten ook economisch duurzaam en dus armoedebestrijdend zijn.

Uiteindelijk leek het pleidooi om geen stringente criteria te hanteren maar heel algemene uitgangspunten die er vanzelf toe leiden dat het gros van het geld besteed wordt aan de facto duurzame energieprojecten het meest aan te slaan. (bv. dat alle - ook de verborgen – milieukosten meegewogen moeten worden bij het maken van een investerings- of subsidieplan)